Norg

Status
- Norg is een esdorp in de provincie Drenthe, gemeente Noordenveld. T/m 1997 (hoofdplaats van de) gemeente Norg.
- Wapen van de voormalige gemeente Norg.
- Onder het dorp Norg viel vroeger ook de buurtschap Suingesloot, die tegenwoordig in de bebouwde kom van Norg is opgegaan.

Naam
Lokale schrijfwijze en uitspraak
Nörg. De inwoners zijn Nörgers.
Oudere schrijfwijzen
In 1139 duiken zowel de namen Niurech als Nurch op, in 1219 is dit Norich. Een paar decennia later lezen we het sterk op de huidige naam lijkende Norch (1254), twee jaar later is dit Nurch, in 1315 weer Norch, en tussen 1316 en 1325 komen de volgende schrijfwijzen voor: Norech, Nurech, Norch en Norgh.
Naamsverklaring
De exacte herkomst van de naam Norg is niet duidelijk, er zijn meerdere verklaringen. Zo kan de naam afgeleid zijn van Northeg(gia), dat ‘noordhoek’ betekent, nu de nederzetting was gelegen aan de noordkant van een bos (het huidige Norgerholt). Een afleiding van het woord ‘noord’, of ‘het noorden’ is iets minder waarschijnlijk. Een andere lezing richt zich op een samenstelling van de delen Ni-urch, die zou kunnen duiden op ‘Nieuw-Urch’, oftewel ‘nieuwe hoek’; ten slotte kan het ook komen van ‘Nieuw-Orch’, waarbij er een verband gelegd wordt met het riddergeslacht Van Orch.
Bij- en spotnamen
De inwoners van Norg dragen de schimpnaam Hekkespringers. Bij Norg komt ook de veldnaam Hekakkers voor. Het zou kunnen verwijzen naar de vele omheiningen of houtwallen bij de percelen in Norg.

Ligging
Norg ligt ten NW van Assen, W van Vries en Donderen, ten O van Een en Z van Langelo en Roden.

Statistische gegevens
- In 1840 telde de gemeente Norg maar liefst 7.419 inwoners, en was daarmee een van de grootste in Drenthe. Het merendeel hiervan woonde echter in de kolonie Veenhuizen; in het dorp Norg woonden destijds slechts 522 mensen, in 97 woningen. Dit was minder dan in de gezamenlijke buitendorpen en buurtschappen (exclusief Veenhuizen).
- Bij het opheffen van de uitgestrekte gemeente Norg eind 1997 telde zij ca. 7.300 inwoners, op een oppervlakte van 11.313 ha. Ruwweg de helft hiervan woonde in het hoofddorp.
- Tegenwoordig heeft het dorp Norg ca. 1.500 huizen met ca. 3.700 inwoners.

Geschiedenis en beschrijving nederzetting
De historie en ontwikkeling van Norg is zeer kenmerkend voor die van de meeste Drentse zanddorpen. Het esdorp met het omliggende landschap en alle elementen zijn zelfs een van de best bewaard gebleven voorbeelden in Nederland. Vermoedelijk ergens rond de 7e of 8e eeuw reeds vond dit soort landbouw plaats, en in de late Middeleeuwen werd het verder uitgebreid.

Centraal staat de bewoning op een vaste plaats, met een divers gebruik van de omliggende gronden, dat eeuwenlang onveranderd is gebleven. Meestal op een hoge, droge zandrug werd een nederzetting gesticht, niet al te ver van een beekje. De huizen werden rond een centrale plaats gebouwd, waar een drinkvoorziening voor de schapen was, en deze zijn thans nog te herkennen als de brinken. Langs het water lagen de groenlanden, die het hooi leverden voor de schapen in de winter en verder boden deze weilanden ruimte aan de nodige planten en struiken. Aan alle kanten wordt het huidige Norg door zulke waterlopen omringd.

Op de hoger gelegen delen werden essen aangelegd, die plaats boden aan de akkers. Deze gronden werden intensief bemest met de uitwerpselen van de schapen. Na verloop van tijd was een deel minder vruchtbaar door overbemesting en dan werd even verderop een ander stuk land in gebruik genomen. In Norg zijn deze essen nog goed zichtbaar, met name aan de zuidkant van het dorp, rond het huidige Zuid- en Westervelde. De Norger es is hier duidelijk bolvormig en over het midden loopt een zandpad, de Reeweg. Dit is een pad, dat onderhouden werd door de bisschop en niet door de boeren, omdat het gebruikt werd voor kerkgangers en voor het dragen van de doden naar de begraafplaats. In principe volgde het de kortste route naar de kerk.

Op de essen werden de landerijen gescheiden door houtwallen, om het vee en schapen buiten te houden, om beschutting te bieden voor de wind voor het in de weilanden lopende vee en voorts als houtvoorziening. Met name ten oosten, zuiden en zuidwesten van Norg (richting Westervelde) zijn nog een paar houtsingels goed bewaard gebleven. Buiten deze essen en groenlanden lagen de woeste gronden, dikwijls begroeid met heide, waar de schapen werden gehoed. Ook werden hier plaggen gestoken voor brandstof of om de huizen mee te bouwen. Deze waren met name aan de noordkant van Norg gelegen.

Door overbeweiding verdween de heide en begon het zand te stuiven, met duinvorming tot gevolg. Om dit tegen te gaan zijn in het begin van de 20e eeuw bossen geplant, met name met dennen. Dit alles tezamen leverde een zelfvoorzienend geheel op en de dorpen lagen dan ook tamelijk geïsoleerd, als schiereilanden van elkaar gescheiden door en gelegen temidden van waterlopen en uitgestrekte heidevelden en veenmoerassen. Nu alle delen zo goed bewaard zijn gebleven rond Norg, en grootschalige herverkaveling hier nooit heeft plaatsgehad, is het gebied rond Norg grotendeels aangekocht als beschermd landschap door Natuurmonumenten en heeft het de naam Norger Esdorpenlandschap meegekregen. De recente ruilverkaveling in het gebied probeert de oorspronkelijke structuur en het behoud hiervan verder te bewerkstelligen.

Bovenstaande is in hoofdlijnen leidend geweest voor de ontwikkeling van Norg gedurende eeuwen (maar dit geldt ook voor vele andere dorpen in de omgeving, bijvoorbeeld Langelo en Peest). Vanuit deze nederzetting, die voor het eerst begin 12e eeuw met naam opduikt, maar vermoedelijk net als andere Drentse dorpen ouder is, werd het gebied langzaam verder ontgonnen en geschikt gemaakt voor de landbouw.

Ten zuiden van Norg bevond zich wellicht al voor de stichting een oud bos, het huidige Norgerholt. Dit is voor een deel intact gelaten door de eeuwen heen, al was het wellicht vroeger aanmerkelijk groter. Vanuit het moederdorp werden in de 14e en 15e eeuw op geringe aftand nieuwe dochternederzettingen gesticht, zoals Westervelde en Zuidvelde, waar een zelfde type dorp ontstond.

Geleidelijk was er behoefte aan meer grond en werd begonnen met het gedeeltelijk afgraven van veengebieden, waardoor randveenontginningen ontstonden, zoals het oorspronkelijke Veenhuizen en Een. Het gebied was vrij uitgestrekt en eigenlijk tot op de dag van vandaag zelfs voor Drentse begrippen dunbevolkt. In tegenstelling tot bijvoorbeeld dorpen als Zuidlaren, Roden of Peize heeft er nooit een havezate gestaan en kwam het pas veel later onder invloed van adellijke en rijke grondbezitters, zoals de bewoners van het Huis te Westervelde.

De boeren van Norg werkten samen in de ‘boermarke’, met gemeenschappelijk eigendom en gebruik van gronden. Het is eigenlijk altijd een welvarende en rijke nederzetting geweest, met weinig, doch grote boerderijen. De plaats bleef bescheiden van omvang en werd geleidelijk zelfs overvleugeld door Westervelde, waar rond 1800 ook het gemeentehuis stond.

De veenontginningen gingen door, met name in zuidelijke richting. De grootste verandering kwam echter in 1818, toen de door Generaal Johannes van den Bosch opgerichte Maatschappij van Weldadigheid besloot 2.500 hectare grond aan te kopen voor de stichting van een werkkolonie (zie verder onder Veenhuizen). Een groot deel van de tot dan toe woeste gronden in de gemeente krijgen een heel eigen karakter en er stromen duizenden mensen toe. Veenhuizen functioneert echter geheel zelfstandig en deze ontwikkeling heeft weinig invloed op de ontwikkeling van Norg, nu het vervoer van en naar de kolonie vanuit zuidelijke richting plaatsvindt en niet via Norg. Het dorp was echter wel al enkele eeuwen een belangrijke verbinding tussen Drenthe en Friesland.

Tot aan de Tweede Wereldoorlog verandert er weinig in Norg en door de traditionele manier van landbouw bedrijven blijft het karakteristieke landschap intact. De nog immer vrij geringe bevolking vindt voldoende werk in het bewerken van het land en aanverwante bedrijvigheid en tot op heden kent Norg dan ook geen industrie.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Norg, kunt u terecht bij Historische Vereniging Norch, Postadres: Oldengaarde 1, 9331 LZ Norg, tel: 592-612748, contactpersoon: R.A. Talens (secretaris).

Recente ontwikkelingen
Na de oorlog, met de opkomst van de suburbanisatie, komt Norg meer en meer in trek bij rustzoekende forensen uit Assen en Groningen. De ligging van het dorp, dat zijn traditionele aanzien tot op heden niet verloren heeft, de open plekken en de uitgestrekte bossen en natuurgebieden zijn de belangrijkste aantrekkingskrachten, met daarbij het feit dat Norg altijd al een relatief welvarende plaats was, waar de rijkere boeren woonden, ook als zij gepensioneerd waren.

Tegelijk wordt Norg ontdekt door vakantiegangers en groeit het dorp uit tot de meest toeristische plaats van Noord-Drenthe. Met name in de Oosterduinen en Langeloërduinen ontstaan honderden zomerhuisjes. Daarnaast zijn er campings en een paar kleine bungalowparken en een attractiepark in de omgeving.

Norg is bescheiden van omvang, maar beschikt, deels door de toeristenaantallen in de zomer, over een relatief hoog voorzieningenniveau. De woonwijken zijn ruim van opzet en liggen temidden van het groen. Door de omliggende natuurgebieden is de plaats met name in oost-west richting uitgebreid en wordt verdere groei steeds moeilijker.

Bezienswaardigheden
- Hervormde Sint Margarethakerk.
- Molen De Hoop.
- Molen Noordenveld.
- Kenmerkend voor Norg en uniek in ons land zijn de vijf goed bewaard gebleven brinken.
- Norg is, onder meer rond de brinken, nog rijk voorzien van karakteristieke oude boerderijen.
- Multifunctioneel Centrum De Brinkhof.
- Bijzondere woonhuizen.
- Aan de Asserstraat 23 bevindt zich nog een oude smederij.

Jaarlijkse evenementen
- De Norger Markt (1e dinsdag van september) is al sinds de middeleeuwen een paardenmarkt. Is het aantal dieren tegenwoordig vrij gering, het is nog altijd een gezellige warenmarkt. Daarnaast zijn er jaarlijks drie kleinere Norger Markten, en wel op de voorlaatste woensdag van april, 24 mei en de laatste dinsdag van juli.

Natuur en recreatie
- Het Norgerholt is een van de oudste oerbossen van ons land.
- Molenduinen / Langeloërduinen / Oosterduinen.
- Overdekt subtropisch zwemparadijs Molenduinbad.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Norg en omgeving (online te boeken).
- Hotels in Norg en omgeving (online te boeken).

Links
- Site over Norg met o.a. evenementenkalender.
- Verklaring straatnamen in de voormalige gemeente Norg (pdf).
- IVN Norg.
- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Norg.

Foto's
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van Fokko van der Leest.
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van fotograaf Martin Stevens.

De informatie over de kern Norg is samengesteld door en © geograaf mr. drs. Robert H.C. Kemkers te Nietap.