Noordwijk

Status
- Noordwijk is een gemeente in de provincie Zuid-Holland, in de regio Bollenstreek.
- Wapen van de gemeente Noordwijk.
- Vanouds en nog steeds is er eigenlijk sprake van twee dorpen/kernen: Noordwijk-Binnen en Noordwijk aan Zee. Voor de postadressen is er echter slechts sprake van één gezamenlijke postcode en plaatsnaam 'Noordwijk ZH'. Ook de in 2009 ingevoerde gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) kent alleen de plaatsnaam 'Noordwijk'. En ook de officiële blauwe plaatsnaamborden (komborden) ter plekke vermelden alleen de naam 'Noordwijk'. En sinds kort is ook het witte plaatsnaambordje Noordwijk-Binnen verdwenen. Een plaatsnaambord Noordwijk aan Zee is er nooit geweest, althans niet recent. En de gemeente Noordwijk noemt zich op haar site 'Bloemenbadplaats' (gezien de centrale ligging in de Bollenstreek). Dit alles impliceert dat de namen Noordwijk-Binnen en Noordwijk aan Zee kennelijk steeds minder worden gebruikt en er in toenemende mate alleen nog over de plaats Noordwijk wordt gesproken alsof het één plaats is. De kernen zijn ook vrijwel aan elkaar gegroeid. Vandaag de dag worden zij nog slechts van elkaar gescheiden door een bescheiden groenstrook. Plattegronden en atlassen zoals de Topografische atlas Zuid-Holland (1) benoemen beide kernen doorgaans nog wel apart.
- Verder liggen in de gemeente Noordwijk nog de buurtschappen De Klei, Z van Noordwijk-Binnen, en Noordwijkerhoek ZO van Noordwijk-Binnen. Offem, ZO van Noordwijk-Binnen, was oorspronkelijk een buurtschap maar wordt nu niet meer als zodanig beschouwd (alleen nog als landgoed). En dan is er nog de polder Het Langeveld, in het noorden van de gemeente (bekend van het gelijknamige psychiatrisch centrum en het zweefvliegveld) die vroeger een afzonderlijke heerlijkheid was met een kapel. De gemeentegrens met Noordwijkerhout loopt midden door het psychiatrisch centrum, in het verlengde van de weg Duinschooten. Het Langeveld zou je nog als buurtschap kunnen beschouwen, wat het vanouds ook geweest is, hoewel de Topografische atlas Zuid-Holland het niet als zodanig vermeldt.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Noordwijk.

Naam
Andere naamgevingen van de dorpen en gemeente
- Oorspronkelijk was er alleen maar sprake van een kern Noordwijk. Ter onderscheiding van Noordwijk aan Zee, dat later is ontstaan, is men het oude Noordwijk Noordwijk-Binnen gaan noemen. Noordwijk aan Zee heeft ook Noordwijk-Buiten en Noordwijk op Zee (1573 Nortwyck op Zee) geheten.
- De gemeente Noordwijk heeft ook "Noordwijk Binnen en Buiten, Langeveld en Offem" geheten. (2) De gemeente werd vroeger ook wel betiteld als "De beide Noordwijken".
Oudere vermeldingen
889 kopie ca. 1520 Nordcha, 918-948 kopie 11e eeuw Norhtgo, 1220 Nordeka, 1396 Noortick.
Naamsverklaring
Gaat terug op een samenstelling van noord 'noordelijk gelegen', wat slaat op de ligging aan de noordgrens van het Frankische rijk in het begin van de 8e eeuw. Het grondwoord -ga (hs. -cha) in de oudste vemelding is de Oudfriese vorm van het Oudnederlandse go, de verbogen vorm van het woord gouw, dat hier slaat op een groot samenhangend koningsgoed boven de Rijnmonding, dat onder meer het huidige Noordwijk en Noordwijkerhout omvatte. In de 13e eeuw ontwikkelde de naam een woekervokaal, terwijl de wegval van de eindvokaal tot verscherping van -g- leidde. Het aldus ontstane Nortik* werd vervolgens opgevat als de afgesleten vorm van een oorspronkelijk op -wijk eindigende naam, die men meende te moeten herstellen door het invoegen van een etymologisch onjuiste -w- (leidend tot de huidige benaming op -wijk, vergelijk Lopik). De oudste vermelding die op Noordwijk-Binnen betrekking heeft, staat waarschijnlijk in het zogeheten Oude Register van graaf Floris uit het eind van de 13e eeuw: Te Nortdike op der gheest. Zie ook Noordwijkerhout. (3)

Ligging
- Noordwijk ligt N van Katwijk, NW van Voorhout, ZW van Noordwijkerhout en grenst in het W aan de Noordzee.
- Noordwijk is een langgerekte gemeente, met een 13 km lang zandstrand, en de enige gemeente in Zuid-Holland waar meer dan de helft van de totale landoppervlakte bestaat uit natuur: duinen, bossen, parken en plantsoenen.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Noordwijk 459 huizen met 2.913 huizen, verdeeld in de dorpen Noordwijk-Binnen 302/1.984 (= huizen/inwoners) en Noordwijk aan Zee 120/700 en de buurtschappen Langeveld en De Nes 15/90, Offem 6/39 en De Klei 16/100.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Noordwijk ca. 10.000 huizen met ca. 25.500 inwoners.

Geschiedenis
Noordwijk-Binnen
De eerste sporen van bewoning van Noordwijk zijn gedateerd op ca. 2000 jaar voor Christus.

In 847 kwam een Schotse Benedictijnse monnik, genaamd Jeroen van Noordwijk, naar Noordwijk. Hij bouwde een kapel en deed missiewerk. In 856 werd hij door de Noormannen gevangen genomen, gemarteld en onthoofd. Na zijn dood stichtte men rond 980 een Romaanse kapel ter ere van hem. Deze kapel werd kort daarop een bedevaartsoord. Noordwijk-Binnen is in 1429 door de bisschop van aartsbisdom Utrecht officieel tot bedevaartplaats verheven. De katholieke en protestantse kerken van Noordwijk-Binnen dragen de naam van Sint Jeroen. In de de 16e eeuw kwam door de Reformatie een einde aan het bestaan van Noordwijk als bedevaartsoord.

In 1450 heeft in Noordwijk-Binnen een grote brand plaatsgevonden, die onder meer de kerk heeft verwoest.

Bloembollen- en kruidenteelt
In de 18e en 19e eeuw werden in Noordwijk-Binnen kruiden geteeld. Noordwijk-Binnen was het belangrijkste kruidencentrum van Nederland. De kruiden werden verhandeld in Amsterdam en gebruikt voor medicinale toepassingen. Door de opkomst van chemisch bereide geneesmiddelen verdween de kruidenteelt tegen het einde van de 19e eeuw.

Ook bleek in 1880 dat de zandbodem van Noordwijk zich uitstekend leent voor bloembollenteelt. In korte tijd vestigden zich ca. 250 bloembollenkwekers in Noordwijk. Hiervoor werd veel duinzand afgegraven. Er werden met name tulpen, narcissen en gladiolen verbouwd. Het grondgebied van Noordwijk bestaat nog steeds voor een groot deel uit zogeheten geestgronden. Samen met omliggende gemeenten wordt hierdoor de Bollenstreek gevormd.

ESTEC
In de gemeente Noordwijk is ESTEC gevestigd, een Europees centrum voor ruimteonderzoek en technologie, de grootste vestiging van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. Het bezoekerscentrum van ESTEC, Space Expo, is een grote ruimtevaarttentoonstelling (zie bij Musea). De ESTEC ligt ver buiten de bebouwde kom van Noordwijk en grenst aan de Katwijkse wijk Rijnsoever. Tussen Noordwijk aan Zee en de Langevelderslag ligt, ter hoogte van Noordwijkerhout, ontvangststation Radio Nora.

Noordwijk aan Zee
Noordwijk aan Zee is gesticht toen rond 1200 de eerste vissers zich in de duinen van Noordwijk vestigden. Noordwijk had in 1474 een vloot van 38 schepen. De vloot met zogenaamde bomschuiten voer uit vanaf het strand. Men ving met name haring, kabeljauw, schelvis, wijting en schol. Tot begin 19e eeuw is de visserij de belangrijkste vorm van inkomsten gebleven. In 1913 voer voor de laatste maal een bomschuit uit. Ook Noordwijk-Binnen profiteerde van de visserij door de zogenaamde lijnbanen. Met de lijnbanen werd touw gemaakt.

Later begon de bevolking zich steeds meer op het toerisme te richten. In 1866 werd Noordwijk een badplaats. Omdat het zeewater medicinale werking scheen te hebben kwamen er mensen met een koetsje een dagje naar het strand. Ook is in deze tijd de eerste paal van Huis ter Duin geslagen. Tegenwoordig is Noordwijk de nummer drie badplaats van Nederland en vinden in Noordwijk aan Zee jaarlijks ruim 1.000.000 overnachtingen plaats. Het Nederlands Elftal gebruikt het in Noordwijk aan Zee gelegen hotel Huis ter Duin voor overnachtingen tijdens bijeenkomsten.

Een klein deel van de autochtone bevolking van Noordwijk aan Zee spreekt (vanouds) Noordwijks, een zeer oorspronkelijk Hollands dialect dat sterk herinnert aan onder meer het Katwijks en het Schevenings. (4)

- Artikel in ArchiNed over ontstaan en ontwikkeling van de badplaats Noordwijk aan Zee.

- Geschiedenis van de wijk Boechorst (pdf).

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Noordwijk, kunt u terecht bij het:
- Genootschap Oud Noordwijk.
- Wijkvereniging De Oude Dorpskern
is zeer actief en organiseert o.a. de Tuinmarkt (juni), de Kerstmarkt,
dorpswandelingen en het beklimmen van de toren van de Oude Jeroenkerk.

- Platform Cultureel Erfgoed Noordwijk, Bezoekadres: p/a Genootschap “Oud Noordwijk”, Jan Kroonsplein 4, 2202 JC Noordwijk.

Recente ontwikkelingen
Nieuw zwembad met appartementen?
Bewoners van het middengebied in Noordwijk zien een nieuwe Bijlmer opdoemen, als de plannen voor een luxueus nieuw zwembad met 200 hoogbouwappartementen ernaast doorgaan. Zij kondigen aan te blijven procederen tegen de bouwplannen. Niet omdat zij tegen een nieuw zwembad zijn, maar wel omdat zij torenflats in de groene oase tussen Noordwijk-Binnen en Noordwijk aan Zee niet zien zitten. (jan. 2010)

Hotelbeleid
De gemeente Noordwijk streeft naar uitbreiding van het aantal hotelkamers van 1.600 naar 1.800. Tegelijkertijd wil zij een kwaliteitsslag maken omdat er een trend is naar meer luxe. Voor nadere informatie over het nieuwe hotelbeleid voor de periode 2010-2015 zie de nota Van Zimmer naar Suite (pdf).

Bezienswaardigheden
- De oude dorpskern van Noordwijk-Binnen is sinds 1992 een beschermd dorpsgezicht.
- Noordwijk heeft 74 rijksmonumenten.
- Vuurtoren.
- Hervormde kerk (1647) te Noordwijk aan Zee met kansel uit de 17e eeuw.
- In de uit de 15e eeuw daterende hervormde Oude Jeroenskerk (Voorstraat 44, Noordwijk-Binnen), met driebeukig schip, staat een hardstenen doopvont met gebeeldhouwde koppen, een preekstoel (uit het midden van de 17e eeuw), een herenbank (1751), een marmeren grafmonument van Dousa (1792) en een ingebouwde toren uit 1320.
- Hotel-restaurant Het Hof van Holland (Voorstraat 79) is - naar men zegt - de oudste nog bestaande herberg van Nederland. Onder de link (pdf) vindt u een uitvoerige geschiedenis van het pand. Overigens is het hotel-restaurant in juli 2010 failliet verklaard. Wat de nieuwe bestemming van het pand wordt, is (ons) nog niet bekend.
- Hoogewegse Molen.
- Mariakapel.

Musea
- Atlantikwall Museum Noordwijk.
- Museum Noordwijk.
- Space Expo.
- Streekmuseum Veldzicht.

Jaarlijkse evenementen
- Het eerste evenement in het jaar in Noordwijk is de NewYearsSplash oftewel Nieuwjaarsduik. Ieder jaar doen er meer mensen mee, in 2010 waren het er 360. Ook als aanmoediger bent u welkom.
- 'De mooiste file van Nederland' (weekend in april) is een keur van allerlei vervoersmiddelen w.o. nieuwe modellen personenwagens, praalwagens, old-timers, allen verfraaid met de meest attractieve bloemdecoraties. Zij staan 'in de file' opgesteld op de Koningin Wilhelmina Boulevard van Noordwijk, tijdens het weekend van het Bloemencorso van de Bollenstreek, dat op vrijdagavond verlicht door Noordwijkerhout rijdt. De mooiste file van Nederland is onderdeel van de Week van de Bollenstreek.
- Zomerfestival Opera aan Zee (gedurende een week in mei).
- Schilderfestival Noordwijk (3e maandag in juni tot en met de daaropvolgende zondag).
- Kortebaandraverij op de Koningin Wilhelmina Boulevard (augustus).
- European Sand Sculptures Festival (kunstwerken uit zand, augustus t/m oktober).
- FloraHolland Bloemenfestival Noordwijk (do/vr/za half augustus).
- Jobpop (gratis toegankelijk popfestival, tijdens de oranjefeesten begin september in Noordwijk-Binnen).
- De Noordwijk Mini Marathon is geen kleine marathon maar een marathon van Mini's. De marthon start ieder jaar ergens anders in het land en finisht in Noordwijk.
- Puinpop (oktober).
- Zoals Noordwijk het nieuwe jaar in stijl begint met de nieuwjaarsduik, eindigt het het jaar in stijl met het evenement Kerstdorp aan Zee.
- Actuele activiteiten- en evenementenkalender Noordwijk.

Natuur en recreatie
- Jan Verwey Natuurcentrum, Duinweg 13A. Tel. 071-3616954. Geopend elke 1e zaterdag van de maand 10-12 u. Gratis toegang. Het centrum wordt beheerd door de Vereniging voor Natuur- en Vogelbescherming Noordwijk.
- Fietsroute van 48,6 km door Noordwijk, Katwijk en Voorhout (pdf).
- Fietsroute door Noordwijk (pdf) van de Noordwijkse Ondernemers Vereniging, met afbeeldingen van en toelichtingen op wat u onderweg zoal tegenkomt.
- Buitenplaatsenroute (pdf): wandelroute van 10 km langs buitenplaatsen in Noordwijk en Noordwijkerhout.
- Noordwijk oefent met een 13 kilometer lang zandstrand (waaronder 2 naaktstranden), boulevards van allure en robuuste door bos begrensde duinen, al sinds jaar en dag een grote aantrekkingskracht uit op binnenlandse en buitenlandse toeristen. Noordwijk heeft de Blauwe Vlag toegekend gekregen. Deze prestigieuze internationale onderscheiding wordt jaarlijks toegekend aan stranden en havens die veilig en schoon zijn. Ook heeft Noordwijk het Europese keurmerk QualityCoast. Dit keurmerk wordt uitgereikt aan internationale kustplaatsen die bijzondere inspanningen hebben geleverd op het gebied van toerisme en milieuzorg, voor het behoud van natuur en landschap, eigen identiteit en cultureel erfgoed. Als het mooi weer is, rijden er gratis pendelbussen van (eveneens gratis) parkeerplaatsen naar het strand.

Overnachten (online te boeken)
- Vakantiehuizen in Noordwijk en omgeving.
- Vakantiehuizen in Noordwijk aan Zee en omgeving.
- Hotels in Noordwijk en omgeving.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Noordwijk (online te bestellen).
- Het Straatnamenboek van Noordwijk: Noordwijks historie vanuit de straatnaam (uitg. Verloren, 1992) is via de link deels online te lezen.

Foto's en ansichtkaarten
- Honderden oude ansichtkaarten en foto's van Noordwijk vindt u op deze pagina, bovenaan onder het kopje Informatie.

Links
- Officiële site van de gemeente Noordwijk.
- Noordwijk linkspagina met honderden lokale links.
- Art in Noordwijk, site met beschrijving van vele vroegere en huidige Noordwijkse kunstenaars, veel foto´s van kunstwerken en afbeeldingen van schilderijen m.b.t. Noordwijk.
- Ruimtelijke Structuurvisie Noordwijk tot 2030 (pdf).
- Sociaal Economische Visie Noordwijk aan Zee (pdf).
- Tekst volkslied Noordwijk (pdf).
- Gezongen volkslied Noordwijk.
- RTV Nens, omroep voor de gemeenten Noordwijk en Noordwijkerhout.
- Sites van de wijkverenigingen in Noordwijk (pdf).

1. 1. Topografische Atlas Zuid-Holland,
   ANWB
   , (2004)
   
2. 2. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,
   Aa, A.J. van der
   , p.ca. 10.000, (1851)
   
3. 3. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
4. 4. Wikipedia,
   x
   , (2012)