Apeldoorns Kanaal

Het Apeldoorns Kanaal hebben wij niet bij Apeldoorn geplaatst, wat je misschien zou verwachten, maar bij de Veluwe, omdat het namelijk door de hele Veluwe loopt, van Hattem in het noorden tot Rheden in het zuiden.

Geschiedenis
Waterwegen zijn in ons land lange tijd de belangrijkste transportwegen geweest. Landwegen waren gewoonlijk onverhard en van slechte kwaliteit. Gebieden met weinig water waren daardoor nauwelijks toegankelijk. Eén van die waterarme gebieden was de Veluwe. Hier en daar liepen vanuit sprengen wel enkele kleine beekjes, maar deze waren niet of nauwelijks bevaarbaar.

Toch vond vanaf de 16e eeuw op de Oost-Veluwe via het beekje de Grift al enige scheepvaart plaats, maar de vele watermolens en de lage bruggen belemmerden een vlotte doorvaart van de platbodems die hout, steen en graan vervoerden. Reeds in 1619 werd een plan gemaakt om de Grift beter bevaarbaar te maken, maar de plannen werden niet uitgevoerd. Ook in de Franse tijd, onder koning Lodewijk-Napoleon, herleefden de plannen voor het beter bevaarbaar maken van de Grift, maar verder dan een kostenberekening en wat opmetingen kwam het niet.

Met de komst van koning Willem I (1772-1843), ook wel de kanalen-koning of de koopman-koning genoemd, werden de plannen weer nieuw leven ingeblazen. Voor de koning was het pleit snel beslecht: Er moest een vaarweg komen van Apeldoorn naar de IJssel bij Hattem. De eigenaren van de vele watermolens op de Grift wilden echter niet meewerken en dus werd er een plan ontworpen voor een geheel nieuw kanaal, vrijwel parallel met de Grift. Hendrik Jan Lijsen, een beambte van paleis Het Loo, was de bouwmeester van het kanaal.

In 1825 werd in Apeldoorn, bij de “steenweg” naar Deventer, de eerste spade in de grond gestoken voor het omvangrijke karwei. Schop en kruiwagen waren nog favoriet bij het graven van het 32 km lange traject van de dorpskern van Apeldoorn tot de uitmonding in de IJssel bij Hattem. In Apeldoorn werd een kleine haven aangelegd. De officiële opening vond plaats op maandag 13 april 1829. De kosten van aanleg hadden ongeveer fl. 300.000 bedragen en waren voor het grootste gedeelte gefinancierd door de koning zelf. De nieuwe vaarweg kreeg als naam Griftkanaal.

Het kanaal werd zowel voor personen- als voor goederenvervoer gebruikt. De exploitatie van het kanaal heeft nooit gerendeerd. De houten sluizen en bruggen vergden veel onderhoud en dat werd nauwelijks goedgemaakt door de brug- en sluisgelden. In 1878 – bijna 50 jaar na de openstelling – begonnen er renovatiewerkzaamheden en werden de oude houten sluizen in het noordelijk kanaalgedeelte vervangen door de (huidige) gemetselde sluizen met afmetingen van 31,25 bij 6,25 meter. Tevens werd de doorvaartwijdte van de bruggen vergroot en werd het kanaal verruimd tot een bodemdiepte van 2,10 m. De verruiming werd in twee fasen uitgevoerd en was begin jaren dertig pas gereed. Na de verruiming was het hele kanaal geschikt voor schepen tot circa 200 ton. Over het 55 km lange kanaal lagen inmiddels 40 beweegbare verkeersbruggen en twee beweegbare spoorbruggen.

Ondanks alle inspanningen werd het echter al spoedig duidelijk, dat de waterweg nooit een rendabele zaak zou kunnen worden. Bovendien was er vanaf 1876 ook nog de concurrentie van de spoorwegen bijgekomen, met name door het lokaalspoor Dieren-Apeldoorn-Hattem, min of meer parallel aan het kanaal. Toch heeft het kanaal flink bijgedragen aan de economische ontwikkeling van met name Apeldoorn. Bovendien had het kanaal ook nog de functie van "lateraal kanaal" parallel aan de IJssel. Bij lage en hoge rivierstanden was de IJssel n.l. zeer moeilijk te bevaren wegens onvoldoende vaardiepte, respectievelijk sterke stroom. De route via het kanaal was dan, met name voor kleine schepen, ook zeer aantrekkelijk.

Na de Tweede Wereldoorlog kwam de klad in de beurtvaart. In de Apeldoornse haven werd het steeds stiller. De industrie schakelde massaal over op autovervoer. Bovendien zette de schaalvergroting in de scheepvaart door. De scheepvaart in het noordelijke kanaalgedeelte nam geleidelijk aan dan ook dramatisch af, met uitzondering van het gedeelte van Hattem naar de Berghuizer papierfabriek in Wapenveld. Na diverse studies bleek verbreden en verruimen van dit gedeelte zó kostbaar te zijn, dat deze oplossing geen enkele kans van slagen bood. Dus werd besloten tot sluiting en wel op 1 januari 1962. Het scheepvaartverkeer van Dieren naar Apeldoorn was in de vijftiger jaren echter met 38% toegenomen!

In 1954 werd in principe besloten het zuidelijk deel te verruimen tot een kanaal geschikt voor 600 tons schepen. Tot 1960 werden er grondaankopen gedaan ten behoeve van de verruiming van het kanaal. Later werden er hernieuwde studies verricht over het nut van de verruiming. Op grond van economische merites, vervoersprognoses en planologische gezichtspunten werd aanbevolen een verdere verbetering van het kanaal achterwege te laten en ook dit gedeelte voor de scheepvaart te sluiten. Zulks geschiedde dan ook in 1972. En zo kwam er na 143 jaar een einde aan de scheepvaartfunctie van het Apeldoorns Kanaal en werden de seinlichten gedoofd. Alleen het gedeelte van de IJssel bij Hattem tot de Berghuizer papierfabriek in Wapenveld bleef nog tot 1982 voor de scheepvaart geopend. (bron: Stg. Apeldoorns Kanaal)

Recente ontwikkelingen
Het Apeldoorns Kanaal kan de parelketting van de provincie Gelderland worden. Dit is de belangrijkste conclusie van het rapport 'Apeldoorns kanaal: kansrijk water', dat een vaartocht over een bevaarbaar kanaal in 2018 beschrijft. Het rapport is gemaakt door het advies- en ingenieursbureau Grontmij in opdracht van de Stuurgroep Apeldoorns Kanaal. De stuurgroep wordt gevormd door de gemeenten Hattem, Heerde, Epe, Apeldoorn, Brummen en Rheden, het Waterschap Veluwe, de Recreatiegemeenschap Veluwe en de Rijksdienst voor Archeologie en Monumenten.

Het rapport is vooral gemaakt om keuzes te kunnen maken als het gaat om het bepalen van de koers. De kosten van de verschillende varianten lopen uiteen van dertig miljoen tot 120 miljoen euro. In het gunstigste geval zal er door particuliere ondernemers zo'n 125 miljoen worden geïnvesteerd in zaken als een boothotel, woningbouw, de aanleg van landgoederen, recreatieparken en waterpretparadijzen. Bij een dergelijke aanpak valt te verwachten dat recreanten jaarlijkse ruim 11 miljoen gaan besteden en het plan in deze omvang kan tussen de 200 en 400 arbeidsplaatsen opleveren. (maart 2009)

Nadere informatie
Beleidsvisie ontwikkeling van het Apeldoorns Kanaal (2006) (.pdf document)

De Stichting Apeldoorns Kanaal stel zich ten doel het Apeldoorns Kanaal in oude luister en historische functie te herstellen en het bevaarbaar te maken. Daarbij houdt zij rekening met het belang dat het Apeldoorns Kanaal heeft als cultuurhistorisch monument, de revitalisering van het aanliggende gebied en het waterbeheer. Ecologisch is het gebied zó belangrijk, dat bescherming, conservering en herstel van milieuwaarden geboden is.
Site Stichting Apeldoorns Kanaal.