De Matjens

Naam
Het gebied wordt aan de Belgische kant De Maatjes genoemd. Aan de Nederlandse kant is het De Matjens, aldus atlassen van de Topografische Dienst. Zie ook bij Beschrijving. Op de plattegrond van de gemeente Zundert uit ca. 1870 van J. Kuijper wordt het gebied overigens aan de Nederlandse kant ook Maatjes genoemd (zie onderaan de homepage van Zundert). In (94) wordt het op een plattegrond van J. van den Elshout Maaikes genoemd...

“Made ‘hooiland’ komt in de Baronie in allerlei vormen voor: maey, made, ma, meede, mee en miede. De vorm mede zou vooral Hollands zijn, maar blijkt toch ook in de Baronie niet onbekend. Zelfs de Friese vorm miede komt hier voor. Misschien treffen wij de betekenissen ‘blok veenland’ of ‘eenheid van veenexploitatie’, zoals die wel in Vlaanderen schijnen voor te komen, aan in de gebiedsnaam De Maatjes bij Zundert” (89).

Status
Grensoverschrijdend natuurreservaat in gedeeltelijk gemeente Zundert, gedeeltelijk gelegen op Belgisch grondgebied.

Ligging
4 km ZW van Achtmaal, in de uiterste ZW hoek van de gemeente Zundert. Grenst in het W aan de Belgische buurtschap De Maatjes, bij Nieuwmoer.

Statistische gegevens
Het rietmoerasgedeelte beslaat circa 50 hectare, waarvan 40 op Nederlands gebied en 10 op Belgisch gebied. Het Nederlandse deel wordt beheerd door Staatsbosbeheer. “Het is het enige uitgestrekte rietmoeras in dit deel van Brabant” (70).

Beschrijving
Dankzij beheerafspraken met de boeren wordt een deel van het lage, drassige broekland rond Matjens alleen nog maar extensief beweid. Het gevolg is dat de weilandjes langzaam beginnen te verwilderen en daardoor steeds meer een broedplaats voor weidevogels worden, met name voor grutto's. Verder komen er scholeksters, kieviten en torenvalken voor.

Dat laatste is een goed teken, aldus J. Cools. Cools was in 1985 voorzitter van de actiegroep ‘Red Rietlandschap De Maatjes’. Het natuurgebied dreigde namelijk te verdwijnen als gevolg van ruilverkavelingen aan de Belgische kant van het gebied. De ruilverkavelingen zijn weliswaar doorgegaan, maar op een zodanige manier dat de schade voor het rietmoeras beperkt is gebleven. Dat was, aldus Cools, mede te danken aan de paradoxale situatie dat een deel van de te ruilverkavelen landerijen illegaal gebruikt werd. Dat was met name het geval met circa 50 hectare drassig broekland aan de rand van De Maatjes. Cools: “Dat land was eigendom van de gemeente. Het werd gebruikt door verschillende boeren, maar niemand had een pachtcontract en alleen de boeren zelf wisten wie welk weilandje gebruikte. Er werd ook geen pacht voor betaald. Uiteindelijk heeft de ruilverkavelingscommissie gezegd: laat dat maar zo, maar op voorwaarde dat jullie het gebied heel extensief gebruiken. Dus niet mesten, niet maaien voor half juni en als je er vee injaagt dan maar twee hooguit drie koeien per hectare. De boeren zijn daarmee akkoord gegaan en hebben vervolgens zelf een soort toerbeurtsysteem bedacht waarbij zij ieder jaar een ander stukje land in bruikleen krijgen. De boeren hebben er daardoor geen persoonlijk belang bij om het land beter geschikt te maken voor de landbouw.”

Die ongeschreven beheerovereenkomst bestaat nu een paar jaar en dat is goed te merken. Het gebied, dat bestaat uit kleine perceeltjes met veel slootjes, greppels en veenputten, is zichtbaar aan het verwilderen. De weilanden zijn een bonte zee van weidebloemen, paarse distels en wilde grassoorten. In de greppels en langs de slootkanten groeit riet. Vogels vliegen af en aan naar nesten tussen het gras of het riet. “Wij beheren het gebied primair voor de grutto. Dit is de meest zuidelijke plek in Europa waar grutto’s broeden. Verderop in België vind je nergens grutto’s”, aldus Cools.

Het rietmoeras is het diepste punt van een laagte tussen twee stroomruggen, die in de 14e en 15e eeuw door turfwinning nog verder is uitgediept. Al het regenwater uit de omgeving stroomt naar de Maatjes. Water is de levensader van het gebied, maar de laatste jaren vormt het tevens een grote bedreiging voor de plantengroei in het moeras. Het water is namelijk vervuild met meststoffen die uitspoelen van door de boeren rijk bemest maïsland. Men heeft om dit probleem te beteugelen een nieuw afwateringskanaal gegraven, waardoor het gebied echter dreigt te verdrogen; het riet is al op een aantal plaatsen overwoekerd door wilgenhout en distels. “Die hun gang laten gaan, levert misschien ook wel een mooi natuurgebied op, maar dat is niet wat wij willen. Ons gaat het om behoud van het rietlandschap, zoals het er eeuwenlang geweest is met zijn eigen vegetatie en eigen vogelpopulatie”, aldus Cools. “Er heeft hier al een paar keer een koppel bruine kiekendieven gebroed. Willen wij die houden, dan moet het rietmoeras een open rietmoeras blijven.”

Het gebied is er bij gebaat dat zo veel mogelijk mensen van het belang ervan op de hoogte zijn. Tegelijkertijd is het echter nodig dat de rust in het gebied wordt gehandhaafd. Zo heeft Cools eens iemand op de vingers getikt die enthousiast een vogelwaarneming meldde: “Daarvoor was hij wel met lieslaarzen aan een eind het moeras ingewaad. Ik heb hem gezegd: best aardig voor jou dat je weer een bijzondere waarneming in je vogelboek kunt noteren, maar heb je er ook nog erg in gehad hoeveel andere vogels je van hun nest verjaagd hebt?”

Cools heeft tot slot nog een anekdote over (het gebrek aan) samenwerking: “Nederland en België kunnen het niet eens worden over de naam. In België spreken wij van De Maatjes, jullie noemen het De Matjens. Maar ach, het moeras dankt zijn bestaan aan het feit dat er ook in het verleden geen samenwerking was. Stel dat die er wel was geweest, dan hadden Nederland en België toch al lang de handen ineengeslagen om het moeras droog te leggen en te ontginnen. Dan hadden wij nu geen Maatjes gehad…” (348).

Recreatie
Het gebied heeft aan weerskanten van de grens de status van beschermd natuurgebied, met als extra bepaling dat het een stiltegebied is dat niet mag worden betreden. Het is wel te overzien vanaf de omliggende wegen. Ook worden er excursies gehouden onder leiding van een natuurgids, op van tevoren aangekondigde dagen.

Nadere informatie
Royal Haskoning heeft een rapport (de link opent een bestand in .pdf formaat) geschreven over hoe de natuurwaarden in De Matjens / De Maatjes het beste hersteld zouden kunnen worden.

Op de site van Waterschap Brabantse Delta vindt u informatie over hoe zij de verdrogingsbestrijding in De Matjens gaan aanpakken.