Moriaanshoofd

Status
- Moriaanshoofd is een buurtschap in de provincie Zeeland, op het schiereiland en in de gemeente Schouwen-Duiveland. T/m 1960 gemeente Kerkwerve. In 1961 over naar gemeente Middenschouwen, in 1997 over naar gemeente Schouwen-Duiveland.
- De buurtschap Moriaanshoofd valt, ook voor de postadressen, onder het dorp Kerkwerve.

Naam
Oudere vermeldingen
1752 Moorjaanshooft.
Naamsverklaring
- Het tweede deel hoofd = ´werk van rijshout en steen, dwars op de oever, om afslag te voorkomen’, maar ook 'aanlegplaats' (vergelijk het Steenenhoofd in Amsterdam). Het eerste deel moriaan roept associaties op aan een zogenaamde gaper, de afbeelding van de kop van een moor die, al dan niet met een pijp kaneel tussen de tanden, traditioneel de gevel van een drogisterij sierde. Een nuchterder verklaring is dat we hier te maken hebben met een persoonsnaam.(1)
- "Moriaanshoofd is een heel bijzondere naam. We citeren een geschiedschrijver uit 1955: ‘Moriaanshoofd of kortweg “Merjaen” duidt vermoedelijk op een buitendijks gelegen of gelegen hebbende “nolle”, dat is een stenen of houten zeehoofd, tot land en dijkbescherming, die de naam droeg van “Moertjenshoofd”. Dit werd der gewoonte getrouw ingekort tot Moerjenshoofd en in het Schouws tot Merjaensood, of nog korter “Merjaen” en later in hoog-Hollands tot Moriaanshoofd opgesierd. Intussen wie het beter weet mag het zeggen, maar een “negerkop” is er vast niet mee bedoeld.’
Om verschillende redenen bevredigt de verklaring niet. Van Dale merkte terecht op dat Moriaanshoofd aan een knooppunt van vaarwegen lag. Een uitgelezen plek voor een herberg. De naam van die herberg was Moriaanshoofd! Vooral in de 17e eeuw was de aanduiding moriaan populair vanwege de grote interesse in exotische zaken. Met Moriaanshoofd is dus inderdaad het hoofd van een neger bedoeld. Namen zoals negerkoppen en zwarte pieten zijn niet meer populair omdat ze discriminerend worden geacht. Moriaanshoofd is aan die aandacht ontsnapt en dat moet vooral zo blijven want het is duidelijk dat deze historische naam verwijst naar wat velen als iets bijzonders hebben ervaren." (© gemeentearchivaris Huib Uil)
Naam komt ook elders voor
Namen zoals Moriaanshoofd, de Moriaan of de Drie Morianen kwamen vanaf de 17e eeuw veelvuldig voor als huisnaam, zoals in Alkmaar en Zierikzee.

Ligging
De buurtschap Moriaanshoofd ligt NW van Zierikzee, W van Kerkwerve, rond de provincialeweg N59, waar deze kruist met de Bootsweg, Oude Hoofdweg, Slikweg en Taaijersweg.

Statistische gegevens
- In 1840 omvatte Moriaanshoofd volgens de Volkstelling (2) slechts 1 huis met 8 inwoners.
- Tegenwoordig omvat de buurtschap Moriaanshoofd ca. 20 huizen met ca. 50 inwoners.

Geschiedenis
(dit hoofdstuk is geschreven door en © gemeentearchivaris Huib Uil van het Gemeentearchief Schouwen-Duiveland)

"J.H. van Dale, de man van het Woordenboek van de Nederlandse taal, liet in 1865 de tweede druk verschijnen van zijn schoolboekje over Zeeland. Hij nam de lezertjes mee op een tocht door Zeeland. De hoofdonderwijzer uit Sluis kwam zo doende ook terecht in Schouwen. Hij schreef onder meer: ‘Mooriaanshoofd … ligt daar, waar de vlieten van Haamstede, Renesse, Ellemeet en Elkerzee zich tot ééne vaart vereenigen. De bewoners van deze gehuchten vinden hun bestaan in landbouw, veeteelt, dijkwerk, palingvisscherij en het rapen van zeevogeleijeren.’

De ligging van Moriaanshoofd herinnert aan de tijd dat de schuit nog een belangrijk vervoermiddel was in het platte van Schouwen. Van Dale: ‘Ziet gij daar die lange, smalle bootjes liggen, met zitbankjes waarop naauw één persoon plaats kan vinden? Dat zijn de zoogenaamde karnemelks-bootjes, waarmeê des winters de Schouwsche landlieden zich langs de evengenoemde vlieten naar de markt begeven; sinds de waterlozing in Schouwen aanmerkelijk verbeterd is, wordt er echter veel minder gebruik van gemaakt dan vroeger.’

Op deze wijze werden de 19e-eeuwse scholieren ingewijd in de geografie van hun provincie. In beeldende taal kon elke scholier zich wel een voorstelling maken van wat in Schouwen gaande was. De kinderen uit Schouwen zelf kenden die schuitjes ook. Generaties hadden er mee gevaren omdat in het najaar en de winter de wegen vrijwel onbruikbaar waren. Doordat het regenwater slechts mondjesmaat geloosd kon worden, stond een deel van het land onder water. In 1877 was daar een flinke verbetering in gekomen door de bouw van een stoomgemaal aan de zuidzijde van Schouwen.

Moriaanshoofd is niet verder gekomen dan een gehucht. Molen De Zwaan uit 1886 is de meest karakteristieke blikvanger. Vroeger was er ook een winkel en een school, maar dat is al lang verleden tijd. In 1994 was het een halve eeuw geleden dat de schilder Piet Mondriaan overleed. Op initiatief van Wijnand Renden, toen wethouder van Middenschouwen, werd Moriaanshoofd eventjes Mondriaanshoofd. Een fraai spandoek met het hoofd van Mondriaan, bij de molen, was dat jaar een prachtige blikvanger."

Bezienswaardigheden
- Korenmolen De Zwaan (ook de ‘Merjaense mole’ genoemd), een achtkante, getailleerde rieten bovenkruier zonder stelling en zonder grondzeiler, dateert uit 1886 en is gebouwd als watermolen volgens het type dat vooral bekend is in de omgeving van Kinderdijk. De molen is echter nooit als watermolen in gebruik geweest.

- 1 km ZO van Moriaanshoofd, richting Zierikzee, ligt gemaal Prommelsluis.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
2. 2. Alphabetisch register van alle bewoonde oorden des rijks (met o.a. Volkstelling 1840, red.),
   De erven Doorman
   , p.448, (1850)