Kerspel Goor

Status
- Kerspel Goor is een buurtschap in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Hof van Twente.
- Kerspel Goor viel oorspronkelijk onder de op 29-11-1811 ingestelde gemeente Goor. Per 1-7-1818 werd de gemeente Goor opgesplitst in de gemeenten Goor en Markelo. Kerspel Goor kwam toen onder de gemeente Markelo te vallen, die op haar beurt in 2001 is opgegaan in de gemeente Hof van Twente.
- De buurtschap Kerspel Goor* valt, ook voor de postadressen, onder het dorp Markelo. Het voormalige deel van Kerspel Goor dat N van het Twentekanaal ligt, valt tegenwoordig** onder de stad Goor.
* Beter gezegd: wat daar tegenwoordig nog van over is. Zie verder bij Statistische gegevens.
** Na de diverse grenscorrectierondes zoals beschreven bij Statistische gegevens.
- Kerspel Goor heeft een buurtvereniging en een buurthuis, de Hengelerhook (genoemd naar een streeknaam O van de Hengelerbrug over het Twentekanaal), aan de Haaksbergerweg.

Naam
In het Nedersaksisch / Twents
Kaspel (volgens de inwoners op hun site) of Karspel (volgens 1).
Spelling
In de Topografische atlas Overijssel (2) wordt 1) Kerspel Goor ten onrechte niet als buurtschap vermeld, want dat is het nog wel degelijk. Het wordt er wel vermeld als veld- of streeknaam. En 2) hanteert de atlas ten onrechte de spelling Kerspel-Goor, met koppelteken dus. De plaatsnaamborden (zie foto) zowel als de buurtvereniging (zie bij Links) hanteren namelijk de spelling Kerspel Goor, zonder koppelteken, dus gaan wij ervan uit dat dat de correcte spelling is.
Naamsverklaring
Kerspel Goor betekent "behorend tot de parochie Goor". De meerderheid van de bevolking van Kerspel Goor is protestant, maar er is ook een aanzienlijke RK minderheid, die valt onder de parochies van Goor en Hengevelde.

Ligging
- De buurtschap Kerspel Goor ligt ca. 8 km ZO Markelo en was daarmee binnen de voormalige gemeente Markelo de kern die het verst van het hoofddorp gelegen was. Het heeft dan ook vanouds meer banden met Goor waar het vlak ten Z van ligt en deels O van ligt/lag. Het gebied dat tegenwoordig nog tot Kerspel Goor wordt gerekend ligt Z van het Twentekanaal, O van de weg Goor-Diepenheim (Diepenheimseweg, N824) en rond de beide zijden van de weg Goor-Haaksbergen (Haaksbergerweg, N347).
- Kerspel Goor ligt in een landschappelijk fraai gebied en valt voor een groot deel onder het landgoed Weldam (zie verder bij Bezienswaardigheden), wat te herkennen is aan de boerderijen met de zwart-geel-witte luiken.

Statistische gegevens
- Volkstelling 1748 Kerspel Goor m.b.t. personen. Idem m.b.t. boerderijen.
- Volkstelling 1815 Kerspel Goor m.b.t. personen.
- In 1840 had Kerspel Goor 68 huizen met 427 inwoners.
- De delen van de buurtschap Kerspel Goor voor zover gelegen N van het Twentekanaal, zijn in 3 'rondes' overgegaan van de gemeente Markelo naar de gemeente en daarmee de woonplaats Goor, en wel in 1879, 1937 en 1968. Zie hierna (voor inhoudelijke toelichting zie ook bij Geschiedenis):
- Grenswijziging 1879 gemeente Markelo > gemeente Goor (waarbij het stukje W van de IJsbaanweg tot de buurt De Ha in de buurtschap Stokkum behoorde, de rest viel onder Kerspel Goor). Ontwerp van wet en memorie van toelichting. Waarin o.a. wordt gesteld: "De voorgestelde grenswijziging strekt daarenboven tot wegneming van bestaande bezwaren. De tegenwoordige grensscheiding is namelijk op vele punten niet voor afbakening vatbaar en op eene enkele plaats zelfs in het geheel niet te vinden." Verslag Tweede Kamer (waarbij sommigen opperden de gemeenten Markelo en Goor maar geheel samen te voegen).
- Grenswijziging 1937 gemeente Markelo > gemeente Goor. Ontwerp van wet. Memorie van toelichting. Verslag, nota n.a.v. het verslag, nota van wijzigingen (waarbij wederom enkele Kamerleden suggeren om de gemeenten Markelo en Goor samen te voegen). Gewijzigd ontwerp van wet.
- Grenswijziging 1968 gemeente Markelo > gemeente Goor. Ontwerp van wet. Memorie van toelichting (waarbij overwogen maar uiteindelijk niet voorgesteld wordt om ook Kerspel Goor Z van het Twentekanaal aan Goor toe te voegen). Voorlopig verslag. Memorie van antwoord. Verslag. Nota n.a.v. het verslag. Het NW stuk van deze grenscorrectie viel onder de buurtschap Herike (de rest viel onder Kerspel Goor) en vormt nu het W deel van de wijk De Whee.
(onder de links getiteld 'Grenswijziging...' vindt u plattegronden met welke gebieden het betrof. © van de bewerkte plattegronden: Andreas Bartelink).
- In 1971, drie jaar na de grenscorrectie en nog vóór de planmatige ontwikkeling van het Goorse deel, hadden de Goorse en Markelose delen van de buurtschap Kerspel Goor tezamen 120 huizen met 560 inwoners.
- Tegenwoordig telt het Markelose deel van de buurtschap Kerspel Goor 85 huizen met 225 inwoners, het deel dat in de voormalige gemeente Goor ligt is gedeeltelijk aangewend voor planmatige woningbouw en telt 305 huizen met 860 inwoners.

Geschiedenis
Kerspel Goor was oorspronkelijk gelegen in de, in de vroege middeleeuwen opgerichte, ‘marke Goor’. Toen in 1263 aan Goor stadsrechten werden verleend, werd de marke opgesplitst in het stadsgericht Goor, die een deel van het omliggende land als stadswigbold kreeg toegewezen, en de tot het landgericht Kedingen behorende marke Kerspel Goor. De stadswigbold was een gebied dat net buiten de verdedigingswerken van de stad gelegen was, maar waar in tegenstelling tot het overige ‘buitengebied’ niet het landrecht, maar het stadsgerecht gold. Dat betekende voor de bewoners dat zij de privileges van het stadsrecht genoten. Anderzijds betekende dat ook dat zij hun gebruiksrechten op de overige markegronden, die tot de marke Kerspel Goor behoorden, moesten opgeven.

In de marke Kerspel Goor bevonden zich oorspronkelijk vijf havezaten. De havezaten Kevelham en Olidam, die zich beide direct ten zuiden van stad Goor bevonden, zijn in respectievelijk de 16e en 17e eeuw gesloopt. De andere drie havezaten Weldam, Wegdam en Heeckeren, bestaan nog. De havezaten Weldam en Wegdam worden tegenwoordig particulier bewoond. Huis Heeckeren is in gebruik als onderkomen voor een zorginstelling.

De Franse tijd (1795-1814) bracht voor het eerst verandering in de bestuurlijke situatie rond het kerspel. Het richterambt Kedingen, waar de buurtschap in gelegen was, werd per 29 november 1811 opgegeven en vervangen door de gemeenten Wierden in het noorden, Rijssen in het centrum en Goor in het zuiden. Kerspel Goor werd weer verenigd met stad en wigbold Goor en vormde met daarnaast de marken Stokkum en Herike en Markelo de gemeente Goor. Lang zou de gemeente in deze vorm niet blijven bestaan. Na de herwonnen zelfstandigheid werd bij Koninklijk Besluit van 24 november 1815 besloten de oude indeling, waarin stad en ambt gescheiden waren te herstellen. Na aanvullende besluiten in de periode 1816-1818 werd de gemeente Goor per 1 juli 1818 definitief opgesplitst in de gemeente Goor, samengesteld uit de stad en de voormalige wigbold, en de gemeente Markelo, waar de voormalige marke Kerspel Goor onderdeel van werd. Per 1 januari 1819 worden deze wijzigingen ook ten aanzien van de Burgerlijke Stand doorgevoerd.

De laatste anderhalve eeuw brengt grote veranderingen in delen van de buurtschap Kerspel Goor. In de jaren zestig van de 19e eeuw wordt de spoorlijn Zutphen-Hengelo door het uiterste noorden van de buurtschap aangelegd. Per 1 mei 1879 wordt het gedeelte van Kerspel Goor dat direct in de nabijheid van het station van Goor gelegen is, overgeheveld naar die gemeente om uitbreiding van Goor mogelijk te maken. In 1936 wordt de tweede belangrijke verkeersader, het Twentekanaal, geopend. Ten behoeve van de haven van Goor wordt per 1 januari 1937 een gedeelte van de buurtschap Kerspel Goor, zijnde de Kevelhammerhoek, overgeheveld naar de gemeente Goor. Als laatste worden in 1968 de laatste delen van de buurtschap Kerspel Goor benoorden het Twentekanaal, zijnde de Waterhoek, Gijminkshoek en Zenkeldamshoek, overgeheveld naar de gemeente Goor. Deze gebruikt de grond rond het Huis Heeckeren voor de ontwikkeling van de woonwijk Heeckeren en een sportpark met dezelfde naam. (© Andreas Bartelink)

Recente ontwikkelingen
- De voormalige school van Kerspel Goor wordt anno 2011 verbouwd tot het nieuwe buurthuis.

Bezienswaardigheden
- Landgoed Weldam. Onder landgoed Weldam valt ook havezate Wegdam, dat vlak naast kasteel Weldam ligt. Verwarrend is dat het bedrijventerrein van Hengevelde, een dorp vlak Z van Kerspel Goor, ook Wegdam heet (en dat het dorp Hengevelde zelf ook lange tijd Wegdam werd genoemd). En dan ligt vlak NO van Kerspel Goor ook nog de buurtschap Zeldam. Weldam, Wegdam en Zeldam: hou dat allemaal maar eens uit elkaar... Huis Heeckeren dat oorspronkelijk in Kerspel Goor lag, is met de grenscorrectie van 1968 naar de gemeente Goor overgegaan en ligt tegenwoordig binnen de bebouwde kom van Goor.
- Het monument aan de Weldammerlaan nabij de oprit naar havezate Weldam (zie foto) is een geschenk van Twickel aan Weldam. De inscriptie luidt: "Van Twickel aan Weldam 1589 - 1859".

Links
- Site van en over Kerspel Goor, met actualiteiten en een activiteitenagenda.

1. 1. Wikipedia,
   x
   , (2012)
   
2. 2. Topografische Atlas Overijssel,
   ANWB
   , (2004)