Glanerbrug

Status
- Glanerbrug is een dorp in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Enschede. T/m 30-4-1934 gemeente Lonneker.
- Glanerbrug heeft geen eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek, postaal gezien ligt Glanerbrug 'in' Enschede. Globaal omvat Glanerbrug de postcodegebieden 7532 en 7534.
Ook in de gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) is Glanerbrug niet als 'woonplaats' benoemd (wat het praktisch gezien natuurlijk wél is).  De meeste Glanerbruggers schrijven terecht gewoon de plaatsnaam Glanerbrug in hun adres. Glanerbrug heeft wél officiële blauwe plaatsnaamborden (komborden) met de eigen naam.
- Het gebied tussen Glanerbrug en Enschede heet Dolphia. In de provincie-atlas Overijssel (1) wordt het als buurtschap betiteld, maar tegenwoordig heeft het geografisch gezien meer het aanzien van een wijk, maar van Enschede of van Glanerbrug? Wij vermoeden het laatste (zeker weten doen wij dt niet, omdat Glanerbrug in het postcodeboek niet als plaatsnaam is gedefinieerd, dus ook de begrenzing daarvan niet vastligt).

Naam
Oudere schrijfwijzen
1773 Glanenbrugge.
Naamsverklaring
Glanerbrug is genoemd naar de brug aan de Duitse grens over de Glanerbeek.

Ligging
Glanerbrug ligt O van Enschede, tegen de Duitse grens. De Glanerbeek vormt hier de grens met Duitsland.

Statistische gegevens
- In de Volkstelling van 1840 wordt Glanerbrug nog niet genoemd. De bebouwing was in die tijd kennelijk nog niet voldoende om van een aparte kern te kunnen spreken. De bebouwing rond de Glanerbrug zal in die tijd onder de buurtschap Eschmarke gevallen hebben.
- Tegenwoordig heeft Glanerbrug ca. xxx huizen met ca. xxxx inwoners.

Geschiedenis
Vroegste geschiedenis
Het oudste voorwerp dat wijst op menselijke activiteit in deze omgeving is een stenen landbouwwerktuig, een dissel, uit het begin van de nieuwe steentijd (4000 v. Chr.), gevonden in de buurt van het huidige sportpark Bultserve. Het werktuig is te zien bij de oudheidkamer in Enschede. Daarnaast is er de bronzen valbijl te bewonderen, die ongeveer 2000 v. Chr. in de omgeving van Glanerbrug wordt achtergelaten en waarvan er in heel Nederland hooguit een tiental is gevonden.

Borg Holterhof
Rond het jaar 1000 bevindt zich in het Aamsveen een borg (versterkte woonplaats), de Holterhof, die door een aanzienlijk geslacht wordt bewoond. Enkele eeuwen later is het voorbij met de borg en zijn bewoners. Waarschijnlijk zijn de meeste bewoners van de hof bezweken aan de pest, waardoor de Holterhof langzaam maar zeker in verval raakt.

Brug over de Glanerbeek
In het midden van de 15e eeuw wordt de brug over de Glanerbeek gebouwd, ongeveer ter hoogte van de huidige grensdoorlaatpost, waardoor een belangrijke schakel in de handelsweg Deventer - Münster wordt gelegd. De bouwkosten worden dan ook gedragen door Enschede en Münster.

Aan weerszijden van de brug ontstaan cafés en aan de Nederlandse kant wordt ook een belastingkantoor geopend, waar kooplieden kunnen hun "cijnsen" moeten afdragen. In 1597 maakt Prins Maurits ongetwijfeld gebruik van de brug om na Gronau ook Enschede te veroveren op de Spanjaard. Daarna blijft het lange tijd stil rond de brug. In 1856 wordt de weg Glanerbrug-Gronau verhard.

Baumwollspinnerij Eilermark
De opkomst en ondergang van de textielindustrie is bepalend voor de groei en ontwikkeling van Glanerbrug. In 1868 stichten de gebroeders van Heek aan de Duitse kant van de grens hun Baumwollspinnerij Eilermark, die volop werkgelegenheid biedt.

Turfhalen
Een belangrijke bezigheid voor zowel de dorps- als de markebevolking is het 'turfhalen'. De turf is tot in de 20e eeuw de belangrijkste en goedkoopste brandstof. Aanvankelijk haalt men de turf zelf uit het Aamsveen, later wordt dit het werk van de turfboeren.

Fabrikeurs
Tot 1830 wordt Twente, dat tot de Franse overheersing een staatkundige eenheid is, bevolkt door een relatief vrij grote, arme boerenbevolking. Nadat de laatste feodale overblijfselen (de zogenaamde Drostendiensten) zijn verdwenen, worden de Markegronden verdeeld en worden tevens grote dele ontgonnen gebied in cultuur gebracht. Dankzij deze agrarische inspanningen haalt Twente wat van zijn economische achterstand in, maar de grote sprong voorwaarts komt pas omstreeks 1830.

Vrijwel alle later machtige Twentse textielfabrikanten stammen af van fabrikeurs of linnenreders. Dit zijn handelaren die oorspronkelijk handelen in allerlei artikelen, maar zich geleidelijk aan meer toeleggen op textiel. Er wordt vlas verbouwd waaruit garens worden gesponnen. De gekochte garens worden uitgezet bij wevers, meestal boeren die vooral 's winters zo hun inkomsten wat aanvullen. Na betaling van het weefloon wordt het geweven doek door de fabrikeur ingenomen en na nog wat bewerkingen weer verkocht. Als ook katoenen garens worden verwerkt, die uit Engeland worden geïmporteerd, worden de fabrikeurs sterk afhankelijk van de transportmogelijkheden. In 1795 schrijft de Nieuwe Algemene Konst- en Letterbode: "De grootheid der Bombazijnfabricq te Enschede kan enigszins gekend worden uit het sterke debiet dat daarvan in onze Zeven Provintien is, daar er bijna geen winkeltje is of men vindt er Enscheder bombazijn in." Bombazijn is een weefsel dat geweven wordt van katoen en linnen en waarvan veel werkmanskleding is gemaakt.

Baumwollspinnerij Eilermark
Nadat in 1868 Baumwollspinnerij Eilermark aan de Duitse kant van de grens in gebruik wordt genomen, neemt de bevolkingsgroei flink toe. Velen trekken weg uit de verarmde regio’s van Friesland, Drente, de kop van Overijssel en het Utrechtse veengebied om werk te zoeken in de textielindustrie van Enschede en Gronau. Hierdoor groeit de behoefte aan woningen en Glanerbrug breidt uit. Het eerst wordt er gebouwd langs de Gronauseweg, de Kerkstraat (voorheen Kerkweg; de nieuwe naam is in 1927 door het gemeentebestuur van Lonneker vastgesteld) en de Schipholtstraat.

Nieuwe straten
Daarna worden nieuwe straten aangelegd en wordt er flink gebouwd om alle woningzoekenden onderdak te kunnen bieden. Veel oorspronkelijke bewoners van de Nieuw Frieslandstraat zijn afkomstig uit de Zuidoosthoek van Friesland. In het eerste decennium van de 20e eeuw bouwt men aan de westkant rijen afdakwoningen, die in de jaren zeventig gesloopt worden. Daarna bouwt men er koopwoningen.

Voorzieningen
Met de groei van Glanerbrug groeit ook de behoefte aan allerlei voorzieningen en instellingen. De eerste openbare school, de G1, opent in 1884 de deuren. De kruidenierszaak van Visschedijk is een van de eerste winkels, evenals het nog steeds monumentale winkelpand van Heersche dat in 1899 gebouwd wordt. Er worden muziek- en toneelverenigingen opgericht; de Chr. Muziekvereniging Wilhelmina is in 1901 de eerste.

In 1902 wordt de marechaussebrigade van Enschede naar Glanerbrug overgeplaatst. De eerste huisarts, dokter Cornelis Stam, opent zijn praktijk in 1903. In datzelfde jaar nemen de katholieken hun neo-gotische kerk aan de Kerkstraat in gebruik. In 1904 wordt de vereniging Doodenzorg opgericht. In 1906 wordt de Nederlands Hervormde Kerk aan de Gronausestraat in gebruik genomen. De katholieken nemen in 1922 de St. Gerardusschool voor jongens in gebruik, en in hetzelfde jaar sticht de protestants-christelijke zuil de Groen van Prinstererschool aan de Schipholtstraat. Vanaf 1926 is er een bibliotheek annex leeszaal aan de Gronausestraat gevestigd. Sinds 1948 is achter de Zwarteweg de Glanerbrugse ijsbaan gevestigd.
(© Geschiedenis: Glanerbrug.info)

Op de site van oud-Glanerbrugger Egbert van de Haar vindt u veel verhalen over Glanerbrug in vroeger tijden. Zie op zijn site de menu's aan de linkerzijde.

Trivia
Glanerbrug-meteoriet
Op 7 april 1990 boorde een meteoriet zich door het dak van een woonhuis in Glanerbrug. Deze heeft de naam Glanerbrug-meteoriet gekregen. Het is de laatst bekende meteorenval in Nederland tot heden.

Bezienswaardigheden
Voormalig Redemptoristenklooster
In 1865 stichten de paters Redemptoristen, door Kanselier Bismarck uit Pruisen verdreven, vlak aan de grens een klooster. Bij het klooster komt een seminarie, terwijl de paters tevens de zielzorg voor de katholieken uit de omgeving op zich nemen. Tegenwoordig is het klooster omgebouwd tot bejaardencentrum, het Dr. Ariënstehuis.

Voormalig klooster Dolphia
Klooster Dolphia is een voormalig klooster van de Orde van Kapucijnen bij de wijk Dolphia in Glanerbrug. Het was als klooster in gebruik van 1937 tot 1996. Het is thans in gebruik als kunstcentrum en bedrijvencomplex.

Rooms Katholieke Kerk
In 1903 nemen de katholieken hun neogotische kerk O.L. Vrouwe van de Allerheiligste Rozenkrans aan de Kerkstraat in gebruik.

Hervormde Kerk
De Nederlands Hervormde Kerk aan de Gronausestraat 1200 is in 1906 gebouwd ter vervanging van een kleiner houten kerkje uit 1893, de zogeheten 'blauwe schuur'. De kerk is ontworpen door de Enschedese architect H. Reijgers. Bart Menkveld schrijft in 'Een eeuw Hervormde Kerk Glanerbrug' dat voor het ontwerp van Reijgers werd gekozen vanwege de markante zadeldaktoren. De zadeldaktoren is een verwijzing naar de noordelijke provincies waar dergelijke torens veel gevonden worden en waar veel van de inwoners van Glanerbrug vandaan kwamen.

Gereformeerde Kerk
In een schuur aan de Zwarteweg houdt de Gereformeerde gemeenschap van Glanerbrug haar godsdienstoefeningen. De ongeveer 200 leden van dit kerkgenootschap blijven hier bijeenkomen totdat het kerkgebouw aan de Schipholtstraat in 1908 in gebruik genomen wordt.

Maranatha Kerk
Aan de westkant van de Nieuw Frieslandstraat is na de Tweede Wereldoorlog een kerkje, het Maranatha-kerkje, met als opschrift "Jezus redt". Omdat de letters nogal uiteen staan maken de omwonenden ervan: "Je zus redt". In ditzelfde pand is in de jaren dertig de confectie van de gebroeders Brasz gevestigd. Daarna wordt het gebouw nog gebruikt als een kleine winkel, een clublokaal voor de geheelonthoudersvereniging en, tijdens de Tweede Wereldoorlog, als gaarkeuken.

Musea
- Zandlopermuseum Glanerbrug.

Jaarlijkse evenementen
- De Boekenbeurs Glanerbrug (laatste volle weekend van januari) is de grootste boekenbeurs van Twente. Het hele jaar door worden de boeken ingezameld. De opbrengst is voor goede doelen.

Natuur en recreatie
- Indoor skatepark The Edge.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Glanerbrug (online te boeken).

Foto's en ansichten
- Meer dan 100 oude foto's en ansichtkaarten van Glanerbrug, met toelichting, door oud-Glanerbrugger Egbert van de Haar.

Links
- Site over Glanerbrug met o.a. geschiedenis, actualiteiten, activiteitenagenda en lokale links.
- Grensstreek (pdf), de krant van en voor Glanerbrug.
- Stichting Dorpsraad Glanerbrug.

1. 1. Topografische Atlas Overijssel,
   ANWB
   , (2004)