Hoofdmenu

Ginneken

Wijk
Breda
Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

ginneken ulvenhoutselaan 1910 [640x480].jpg

Ginneken Ulvenhoutselaan 1910
Ginneken Ulvenhoutselaan 1910

Ginneken

Status
- Ginneken is een 'dorp in de stad' in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Breda. T/m 1941 gemeente Ginneken en Bavel. In 1942 over naar gemeente Breda.

- De lokale bevolking beschouwt ‘het Ginneken’ nog steeds als een dorp, hoewel het geografisch gezien eigenlijk een wijk is (omdat het binnen de bebouwde kom van de stad Breda is gelegen).

- De Ginnekenaren hebben in de jaren negentig succesvol geijverd voor de terugkeer van eigen plaatsnaamborden, die na jarenlange afwezigheid in 1998 weer zijn geplaatst. Maar de afgelopen jaren zijn die borden kennelijk weer verdwenen.

- Onder het dorp Ginneken valt ook de buurtschap Bieberg.

Naam
Betiteling van de inwoners
Een inwoner van Ginneken heet een Ginnekenaar, hoewel sommigen Ginnekenees hanteren.

Oudere vermeldingen
1246 Ghinneken, 1260 Ginneke, 1312 kopie 1350 Ginneken, 1374 Genikken.

Naamsverklaring
-Inhoudelijk is het aantrekkelijk de naam te verbinden met het Middelengelse gannek ‘herberg’ (eigenlijk ‘beschutte plaats’), maar de onzekere achtergrond van dat woord maant tot voorzichtigheid en ook de vocaal maakt bezwaar. Als de naam verbonden mag worden met Ginnick in Duitsland (1176 Gineke) kan aan een afleiding van een persoonsnaam Ginno worden gedacht. De meest recente duiding stelt de naam op één lijn met Genk in België en komt zo uit op een afleiding met het suffix -ikja* bij gan* ‘samenvloeien, samengaan’ (ontstaan uit het Indo-Europese kom*). Een samenvloeiing is hier echter niet, maar mogelijk was de situatie vroeger anders. Alternatief kan gedacht worden aan een afleiding op basis van de wortel gan* 'helder' (vergelijk Gennep).(1)
* Gereconstrueerde vorm.
-K. Leenders stelt in (102, nr. 127, 1999): “Men heeft gepoogd de naam Ginneken af te leiden van gijn ‘bruggetje’. Deze verklaring kan bezwaarlijk juist zijn: al eeuwen voordat er sprake was van een brug over de Mark, bestond de nederzetting Ginneken. Bovendien paste de afwezigheid van bruggen over de Mark bezuiden Breda in het tolprivilege van de Heer van die stad. Het is verleidelijk voor Ginneken dezelfde afleiding te kiezen als voor Genk: Oudgermaans Gan-ikja. Het element gan, gen, staat voor ‘monding’. De suffixcombinatie –ikja stamt uit jong-prehistorische tijd, maar is eeuwenlang productief gebleven. Maar aan welke monding ligt Ginneken dan? Vierhonderd meter ten noorden van de dorpskern mondt de Molenlei in de Mark uit. Voordat dit beekje kunstmatig gevoed werd met het water dat oorspronkelijk van Molenschot via de Rulle in Breda terechtkwam, zal deze beek hooguit één kilometer lang geweest zijn: een miniscuul beekje! Op een kilometer ten zuiden van de dorpskern mondt de Bavelse Lei in de Mark uit. Deze beek is ongeveer vijf kilometer lang. Merkwaardig is dat echt nabij beide mondingen zover bekend is, geen vroege nederzetting ontstond, alhoewel daar wel rivierduinen aanwezig waren die daar zeker toe uitnodigden (Zandbergen en Bieberg). Misschien gaat het daarom om de uitmonding van de Mark in de overstromingsvlakte bij Breda. Als de naam Ginneken inderdaad zo oud is als het suffix –ikja laat vermoeden, zou ook aan een nederzettingsverplaatsing gedacht kunnen worden. Hier wreekt zich het zwakke archeologisch onderzoek in deze omgeving (zie hiervoor ook bij Bavel, red.): deze hypothese kan voorlopig niet nader getoetst worden: er is nooit gezocht! Hoe dan ook lijkt Ginneken een oude naam, wat wel past bij de drukke bewoning van het Markdal ten zuiden van Breda in de vroege Middeleeuwen.”

Ligging
Ginneken ligt in het ZO van Breda.

Statistische gegevens
- In 1840 had Ginneken 124 huizen met 833 inwoners.

- Tegenwoordig heeft Ginneken ca. 2.000 huizen met ca. 5.000 inwoners.

Geschiedenis
“Ginneken is ontstaan als een nederzetting in het beekdal van de rivier de Mark. De eerste bewoners ervan waren boeren. Twee omstandigheden hebben de ontwikkeling van Ginneken bevorderd. Op de eerste plaats de aanwezigheid van een brug over de rivier, de Duivelsbrug, die de concentratie van wegen bevorderde; verder de ligging op de weg van Breda naar Hoogstraten, die een bescheiden verkeersdorpontwikkeling mogelijk maakte” (14).

“De heerlijkheid Ginneken kreeg in 1328 zijn eigen bestuur. In dat jaar gaf de hertog van Brabant zijn plaatsvervanger, Klaas van Nispen, opdracht om in al zijn dorpen in het Land van Breda een ‘schepenbank’ op te richten. In 1795 werd Ginneken een ‘municipaliteit’, dat vanaf 1814 gemeente werd genoemd. Het grote verschil was dat sinds 1795 het dorpsbestuur niet meer door de Heer werd benoemd, maar verkozen werd uit en door de bevolking” (19).

De zelfstandige parochie Ginneken is in 1317 ontstaan, gesticht vanuit de oude kerk van Gilze. Ginneken was aanvankelijk een langgerekt dorp. Het bestond een eeuw geleden nog maar uit enkele straten, die bijna allemaal op de Markt uitkwamen. Het lag toen nog op ‘een half uur gaans’ van Breda, dat nog maar net uit het keurslijf van de vestingwerken was gekomen. Rond 1900 was Ginneken een echte toeristenplaats, getuige de vele hotels en pensions die er toen waren. Tegenwoordig is het opgegaan in de stad Breda en heeft het zijn agrarisch karakter totaal verloren.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Ginneken, kunt u terecht bij Heemkundekring Paulus van Daesdonck, die de voormalige gemeente Ginneken en Bavel als werkgebied heeft. In het museum van de heemkundekring zijn vele publicaties over de geschiedenis van Ginneken e.o. nog verkrijgbaar.

Bezienswaardigheden
- Aan de rand van het Mastbos ligt Kasteel Bouvigne (Bouvignelaan 5), eigendom van Waterschap Brabantse Delta. Het markante slotje Bouvigne is in de 15e eeuw gebouwd als adellijk woonhuis en jachtslot, maar dateert in zijn huidige vorm uit omstreeks 1615. Het is door de Heer van Breda gebouwd bij zijn jachtterrein in het Mastbos.

- De aan de Baronielaan gelegen neogotische Heilig Hartkerk is in 1900 gebouwd door P. van Genk. De kerk wordt sinds 1986, wegens teruglopend kerkbezoek, niet meer voor de eredienst gebruikt en was daarna, tot 2011, gekraakt. Het bisdom wilde de kerk slopen, maar dankzij hevige protesten is dit niet gebeurd. In 2004 is de kerk zelfs een rijksmonument geworden, dankzij inzet van de parochianen tot aan de Hoge Raad. Van 1988 tot 2000 hadden zij een 'schuilkerkje' aan het Van Almondepad bij de Montessorischool. Na vele herbestemmingsplannen in de loop der jaren, lijkt anno 2015 de Heilig Hartkerk definitief te worden herbestemd. Vastgoedontwikkelaar DimensieVier gaat de kerk herontwikkelen met de functies kantoren, vergader- en ontmoetingsruimten, een healthcenter en een kwaliteitsrestaurant. Aanpalend komt een complex met 40 appartementen en een ondergrondse parkeergarage met 118 plaatsen, die tevens de parkeerproblematiek aan de Baronielaan moet verlichten.

- De huidige Laurentiuskerk (Ginnekenweg 333) dateert uit 1902 en is de opvolger van een eerdere gelijknamige (veel kleinere en eenvoudiger) kerk uit 1844. Het Heilig-Hartbeeld dat voor de Laurentiuskerk staat, is in 1926 gemaakt door A. Falise. De plaats van het beeld, de artistieke kwaliteit en de relatie met de kerk maken het beeld monumentaal.

- Het voorhuis (1871) en de kapel (circa 1900) van het voormalige Piusgesticht aan de Ginnekenweg 335 zijn een mengeling van neobarok en neoclassicisme.

- Aan de Ginnekenmarkt vinden wij nog altijd enkele grote herenhuizen en de dorpspomp, waarmee men zich moest behelpen tot 1904, toen het water- en elektriciteitsbedrijf aan de Ulvenhoutselaan in bedrijf werd gesteld. Tot dat jaar was het ’s avonds erg donker in het Ginneken, want met uitzondering van een klein aantal olielampen was er nog geen enkele straatverlichting. De pomp dateert uit 1790 en is een opvolger van een eerdere pomp uit 1651. “De Ginnekenmarkt behoort tot de mooiste markten of pleinen van Zuid-Nederland. Alle reden om er zorgvuldig en behoedzaam mee om te gaan. Gelukkig heeft men dat in Ginneken goed begrepen en wordt er hard aan gewerkt om het te behouden, zo mogelijk nog te verbeteren” (19).

- De NH kerk was oorspronkelijk driebeukig. Die kerk is in 1625 opgeblazen en afgebrand, tijdens het beleg van Breda door de Spanjaarden. De kerk is in 1631, heel wat kleiner, herbouwd en in 1648 door de protestanten overgenomen. In de jaren 1928-1940 is de kerk grondig gerestaureerd. Kort voor de bevrijding, op 13 oktober 1944, werd de kerk zwaar getroffen, maar gelukkig is die oorlogsschade al in 1947 volledig hersteld. De vier gebrandschilderde ramen zijn van Charles Eyck en stellen voor; de overwinning op de dood, de doop, de schepping en het nieuwe Jeruzalem.

- Het voormalige raadhuis aan de Raadhuisstraat dateert uit 1792 en deed tot 1964 dienst als zetel van het gemeentebestuur, eerst van de gemeente Ginneken en Bavel en sinds 1942 van de nieuwe gemeente Nieuw-Ginneken (wat op zich een onlogische constructie was omdat het dorp Ginneken immers in 1942 naar de gemeente Breda is overgegaan en Nieuw-Ginneken bestond uit de kernen Bavel, Galder, Strijbeek en Ulvenhout). In 1964 verrees er een nieuw gemeentehuis in Ulvenhout.

- Justitiële rijksjeugdinrichting Den Hey-Acker (Galderseweg 7) is gevestigd in een monumentaal pand aan de oostrand van het Mastbos, Z van kasteel Bouvigne. Het complex is in 1904 gebouwd naar een ontwerp van W.C. Metzelaar.

- De watertoren bij het Wilhelminapark dateert uit 1893, is 42 meter hoog, heeft een ijzeren hangbodemreservoir met een inhoud van 500 m³ en is in 1976 verbouwd tot kantoorruimte.

- Medisch Centrum De Klokkenberg is in 2001 gesloten. Het complex is gebouwd in de stijl van de Delftse School en in 2010 benoemd tot rijksmonument. Het terrein wordt heringericht tot landgoed De Klokkenberg, met appartementen voor senioren.

Jaarlijkse evenementen
- De Mastboscross (hardloopwedstrijden, weekend in januari) omvat naast prestatiecrossen van 5 en 10 km nog diverse andere afstanden en klassen.

- Stichting Bruisend Ginneken organiseert jaarlijks zowel een Zomerfestival (5 dagen in augustus of september) als een Winterfestival (2 dagen in december). Het betreft in beide gevallen groots opgezette en gevarieerde feesten. Het Zomerfestival trekt ca. 80.000 beoekers.

Landschap, natuur en recreatie
- Het Mastbos is ca. 600 hectare groot en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. Hendrik van Nassau heeft het Mastbos begin 16e eeuw aangelegd. Het Mastbos is daarmee het oudste cultuurbos van Nederland. Het is aangelegd voor de productie van hout en ter verpozing voor de leden van het Huis van Oranje, die het bos als jachtterrein gebruikten. Tot 1899 behoorde het bos toe aan ons koningshuis. In dat jaar kwam het in bezit van Staatsbosbeheer, dat in hetzelfde jaar is opgericht. Het Mastbos is dus een van de terreinen van ‘het eerste uur’ van deze organisatie. Eeuwenlang bestond het Mastbos voornamelijk uit uitgestrekte rechthoekige percelen met grove dennen. Sinds begin 20e eeuw heeft Staatsbosbeheer hier loofbomen aangeplant, waardoor het bos nu een veel grotere variatie kent. Het bos is de laatste jaren flink ‘gerenoveerd’; de paden zijn opgeknapt, de waterwegen zijn uitgediept en de ruiterpaden zijn op orde gebracht. Uitgedroogde vennen en moerassige bosgedeelten zijn in ere hersteld, waardoor het weer paradijsjes zijn voor heikikkers, salamanders en libellen die er tussen adelaarsvaren, pijpenstrootje, waterpostelein, schilderereprijs, stekelvaren en braam kunnen rondscharrelen.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Ginneken.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Ginneken (online te bestellen).

Links
- Vereniging Ginneken = Ginneken (dorpsraad).

 

Reacties

Hallo,
Ik ben al jaren op zoek naar foto's van het Oranjeplein in Ginneken. De opa en oma van mijn vader hadden daar een winkel op nummer 14. De winkel werd gerund door oma Meijnen-van den Broek.
mvg,
E. Geldhof (e-mail riks01@home.nl)
Roosendaal

Reactie toevoegen