Kampens Nieuwland = Kamperland?

Ik heb even wat topografische kaarten op nagekeken. De eerste beschikbare kaart (een topografische militaire kaart) uit de periode 1830-1850 worden enkele huizen nabij de kruising Veerweg/Oosthavendijk/Westhavendijk als "Kampens-Nieuwland" met toevoeging "We" (=Wissenkerke).

Op een topografische militaire kaart uit de periode 1850-1864 worden zowel "Kampens nieuwland" (op bovenstaande locatie) als het noordelijker gelegen Kamperland (t.h.v. de kruising Noordstraat/Stekeldijk) benoemd. Beiden kennen weer de toevoeging "We"

De volgende kaart uit 1912 maakt de situatie er niet duidelijker op. Op de locatie waar op de vorige twee kaarten nog Kampens nieuwland werd gesitueerd wordt nu melding gemaakt van de plaatsnaam "Camperlandscheveer". "Camperland" wordt halverwege de Veerweg vermeldt. "Campens Nieuwland" is 'verplaatst' en wordt t.h.v. de gelijknamige "Campensnieuwlandpolder" genoemd. Tegenwoordig ligt op die plek de ongelijkvloerse aansluiting van de Nieuweweg op de provinciale weg N255.

Op de kaart van 1926 wordt Camperlandscheveer niet meer vermeldt, aannemelijk omdat men het als deel van Kamperland beschouwd. "Kampensnieuwland" ligt op de plaats waar deze op de kaart van 1912 ook wordt weergegeven. Vreemd genoeg wordt de poldernaam nog wel met een "C" geschreven.

De topografische kaart van 1949 benoemd "Campensnieuwland" nog wel net ten noorden van Kamperland, maar slechts als toponiem, en niet meer als buurtschap (de toevoeging "We" om aan te geven bij welke gemeente het hoort ontbreekt).

Sindsdien wordt Kampens Nieuwland helemaal niet meer benoemd als plaatsnaam óf toponiem. Op de plaats van de buurtschap resteert nog slechts de vermelding van de "Campensnieuwlandpolder".

Aannemelijk gaat het bij de vermelding "Kampens nieuwland" in de volkstelling van 1840 dus om de kern die we tegenwoordig kennen als Kamperland.

Dank voor het ontrafelen van deze puzzel! Je ziet af en toe door de bomen het bos niet meer met al die naamswijzigingen en spellingswijzigingen op een zelfde plek of kort bij elkaar. Maar het is me nu duidelijk, nu kan ik e.e.a. tenminste accuraat beschrijven.

Overigens was en is men nog steeds niet eenduidig in het spellen van plaatsnamen en andere toponiemen (waterlopen, polders, bossen e.d.). Vaak hebben de toponiemen niet zijnde plaatsnamen nog oude spellingen met bijv. C, sch etc. Dat komt omdat wij in tegenstelling tot in andere landen (nog) geen centrale autoriteit hebben voor het vaststellen van aardrijkskundige namen. Waardoor je in atlassen bijv. nog Mastbosch ziet, en in de praktijk Hollandsche IJssel en Holandse IJssel beide voorkomen op bordjes langs deze rivier.

Spellingswijzigingen door de jaren heen maken het er sowieso niet eenvoudig op. Oldenzaal heeft door de jaren heen Aldenzaell, Aldenzaal, Oldenzaell, Aldenzael en Oldenzael geheten. Ook plaatsen die compleet van naam veranderen (We(d)dehoen -> Wiene, Cottwich/Kottwick/Kotwijk -> Zeldam, Wegdam -> Hengevelde) maken het er niet duidelijker op

Probeer dat maar een statistisch bijeen te houden. Om maar te zwijgen van wijzigingen in het gebied. Je kunt van een bepaald gebied de statistische bevolkingsgegevens van de 19e eeuw hebben, maar eigenlijk weet je niet hoe groot het gebied is waarnaar met een bepaald toponiem gerefereerd wordt.

Zo telde de marke Lemselo, gelegen in het Landgericht Oldenzaal volgens de volkstelling van dat jaar in 1795 540 zielen. Vergelijken met het aantal inwoners van tegenwoordig (440 voor verspreide huizen Lemselo in de gemeente Dinkelland) levert een scheve vergelijking op, omdat men bij de 'marke' Lemselo ook uitgaat van een deel van de buurtschap dat tegenwoordig in de gemeente Oldenzaal ligt (hetzij nog als buitengebied, hetzij als deel van de woonwijk de Graven Es).

Inderdaad: spellings- en naamswijzigingen, herindelingen en grenscorrecties maken het vergelijken van statistieken er niet makkelijker op. Naast wat je al aankaart aan fenomenen in dezen, speelt bijv. ook nog dat in bijv. de Volkstelling van 1840 doorgaans de buurtschappen apart van de dorpen werden gespecificeerd (maar ook weer niet altijd), en dat tegenwoordig buurtschappen statistisch gezien vaak 'in' de nabijgelegen hoofdplaats liggen (door het 'dictaat' van postcodeboek en BAG). Maar ook weer niet altijd. Zoals een voorm. gem. Rolde die ieder 'gat' ook al had het maar letterlijk een handvol huizen, als formele 'woonplaats' aanmerkte. Maar doorgaans moet je als je statistieken van een dorp nu met bijv. 1840 wilt vergelijken, de buurtschappen van 1840 er nog bij tellen omdat die er nu in zijn inbegrepen, dan wel die uit het huidige getal zien te isoleren en verwijderen. En dat wijken- en buurten- en verspreide huizen-gebeuren van het CBS (die die indeling van de gemeenten doorkrijgen net als TNT Post), dat is idd ook lang niet altijd 1 op 1 over te nemen. Soms zitten er meer buurten in 1 CBS-buurt, soms is 1 buurt verdeeld over meer CBS-buurten etc. Statistisch werk genoeg nog aan de winkel, voor mensen die hun heem in dit opzicht willen uitpluizen.

Overigens kun je via http://www.volkstellingen.nl/ alle informatie van de volkstellingen van 1795 (Bataafse Republiek), 1830, 1840, 1849, 1859, 1869, 1879, 1889, 1899, 1909, 1920, 1930, 1947, 1960 en 1971 en de (separate) woningtelling van 1919 en 1956 bekijken. Van de volkstelling van 1899 is nog een (gedeeltelijk) herziene versie beschikbaar op http://www.volkstelling1899.nl/

Oorspronkelijk komt de scheiding van buurtschappen en dorpen nog voort uit de indeling van het Ancienne Régime. De buurtschappen kenden een eigen bestuur (bijvoorbeeld in marken), terwijl het dorp een eigen dorpsbestuur had. Zo betekent "marke Woolde met dorp Hengelo" dat Hengelo in de marke Woolde lag, maar dat het markebestuur geen zeggenschap had over het dorp, dat had een eigen dorpsbestuur. Bij de overgang naar gemeenten is die indeling lange tijd blijven hangen. In sommige gevallen bestaat een dergelijke structuur nog. Om bijvoorbeeld de gegevens van de buurtschap Rossum (Ov) uit 1840 met nu te kunnen vergelijken zul je de getallen van de buurten "Rossum" (zijnde het dorp) en "verspreide huizen Rossum" bij elkaar moeten optellen.

De huidige CBS-indeling in wijken en buurten is een resultaat van een overeenkomst tussen de gemeenten, provinciale planologische diensten en het CBS uit 1970 voor de volkstelling van 1971. De gemeenten stippelden daarna echter hun eigen weg uit omtrent het samenstellen van wijken en buurten, zonder dat wijzigingen bekend werden bij het CBS (of het CBS moest er uit de in 1980 ingevoerde jaarlijkse opgave zelf achterkomen). Een aantal jaren geleden is besloten de leidende rol v.w.b. de indeling weer bij het CBS te leggen.

In de volkstelling 1947 wordt wel het één en ander uit de doeken gedaan omtrent de 'plaatselijke indeling' (ook van de voorgaande volkstellingen), daar 1947 de eerste volkstelling was waar 'wijken' en 'buurten' in hiërarchische vorm onderscheiden werden. De enige manier waarop je daadwerkelijk tot de correcte grenzen van de 'buurten' van voor die tijd kan komen is het opgraven uit de gemeentelijke archieven (en daar zal ook niet alles terug te vinden zijn), aangezien tot 1947 er geen systeem zat in die indeling. Zo heb ik in de volkstelling van 1849 in Oldenzaal de indeling in wijk I t/m XVII gezien (genummerde 'wijken' dus), terwijl Raalte er in dezelfde volkstelling een indeling van A t/m I op nahoudt (geletterde 'wijken'). Buiten het onderscheid in gebruik van letters en cijfers laten we de grootte van zo'n wijk nog buiten beschouwing, Oldenzaal was in 1849 slechts 169 ha groot (maar in 17 'wijken' opgedeeld). De gemeente Raalte was 13.614 ha groot, maar slechts in 9 'wijken' opgedeeld).

Alleen puzzelen met oppervlakte (wat ik voor de jaren 1859-2010 nu voor de provincie Overijssel doe) levert al meer dan genoeg stof op. Vandaar dat de tekeningetjes er een beetje bij in schieten :P

De Volkstellingen-site had ik al eens bekeken en dacht dat ik er niet veel mee kon omdat ze alleen per gemeente statistieken zouden geven, zoals in 1840 (gelukkig heb ik een boek met de volkstelling van 1840 tot op buurtschapniveau, dat uiteindelijk geheel op de site komt per plaats).
Maar kennelijk verschilt het detailniveau nogal per jaar.
In bijv. 1909 geven ze weer wel de buurtschappen, maar vaak ook alleen een wijk A, B, C, D waarvan je dan zonder archieven in te duiken, nog niet weet welke buurtschappen dat betreft. Zo heeft Steenwijk een reeks genummerde wijken zonder locatie-aanduiding, en doet Steenwijkerwold dat gelukkig wel. Of Stoppeldijk dat een reeks buurtschappen had maar zijn gemeente heeft verdeeld in de nietszeggende wijken A, B, C en D. Vlagtwedde specificeert keurig al zijn ca. 50 buurtschappen. Dus ook hier weer oneenduidigheid alom vanwege de gemeentelijke autonomie om hun gemeente in 'wijken en buurten' te verdelen.

Bij sommige plaatsen staan uitschieters die het nader uitzoeken waard zijn. Zo staan bij Stougjesdijk (het huidige Greup) onder Westmaas 3 huizen met 227 inwoners. Daar moet dan haast wel een of ander instituut hebben gezeten met veel inwoners. Hoewel een gevangenis of andere inrichting in S. niet voor de hand ligt.

En inderdaad de grootte van een plaats zegt niet alles over de hoeveelheid wijken en buurten. Zo heeft in 1909 het dorpje Velp bij Grave 2 wijken met 17 gespecificeerde buurten voor de in totaal 118 huizen...

Leidende rol voor wijk- en buurtindeling bij het CBS? Oh. Ze hebben mij anders verteld dat als ik daar wijzigingen in wil, ik bij mijn gemeente moet aankloppen, die dat dan weer aan het CBS moet doorgeven als ze het een goed plan vinden.

Het lijkt er inderdaad op dat de beschikbare informatie per jaar nogal verschilt. Van 1920 zijn maar weinig gegevens beschikbaar. Zo bestaat er een uitgave "Bevolking en Oppervlakte der Gemeenten van Nederland per 31 december 1920" maar die heb ik op de Volkstellingen-website niet terug mogen vinden.

Wat betreft de leidende rol van het CBS, vele gemeenten hebben een "verordening op de naamgeving van delen van de openbare ruimte en de nummering van gebouwen, complexen, afgebakende terreinen, lig- en standplaatsen". In de artikelgewijze toelichting daarop ben ik meermalige de volgende passage tegengekomen:

In het kader van de Volkstelling 1971 is tussen gemeenten, de provinciale planologische diensten en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) een gebiedsindeling overeengekomen, die wordt aangeduid met de term “CBS-wijk- en buurtindeling”. Er bestaat op provinciaal en landelijk niveau onzekerheid over de actualiteitswaarde en vergelijkbaarheid van aan wijk- en buurtindelingen gerelateerde gegevens van verschillende gemeenten. Dit heeft het interprovinciaal Overleg (IPO) voor de ruimtelijke ordening ertoe aangezet de minister van Economische Zaken te vragen om het CBS te verzoeken zijn coördinerende rol qua wijk- en buurtindeling te reactiveren. De minister heeft dit verzoek ingewilligd. Dit heeft echter tot op heden nog niet geleid tot nadere bijhoudingsregels voor de wijk- en buurtindeling. Gemeenten dienen zich dan ook te houden aan de CBS-wijk- en buurtindeling uit 1970. In de verordening komt derhalve het benoemen van de wijken en buurten terug, wat tot de bevoegdheid van het college wordt gerekend.

De betreffende indeling uit 1970 die aangehaald wordt kun je terug vinden in de volkstelling van 1971. Dat laat echter open wat er gebeuren moet met gebieden die tussen 1971 en nu zijn overgeheveld naar een andere gemeente, of een deel van een buurt 'verspreide huizen' die inmiddels tot een 'eigen' buurt behoort omdat deze is volgebouwd met huizen. Anderzijds leidt het tot absurde buurten. Zo heeft de gemeente Dinkelland anno 2010 nog een buurt 'verspreide huizen Hasselo en Klein Driene' van 274 ha omdat rechtsvoorganger Weerselo bij de vaststelling van de wijken en buurten in 1970 daar nog een veel groter gebied bezat (de 'buurt' was tussen 1970 en 1972 1.469 ha groot).