Hof van Twente

Dank weer voor deze puntjes op de i! Wat het eerste deel betreft: dat ga ik nog eens goed bestuderen en daarna redigeren op de van toepassing zijnde plaatsen in mijn teksten.
Wat het tweede deel betreft: uiteindelijk ga ik bij alle fusiegemeenten ook vermelden uit welke gemeenten en ook grenscorrecties zij zijn ontstaan. De meeste moet ik in dit opzicht nog doen w.o. Hof van Twente. Goed om nu inhoudelijk en visueel te weten welke stukjes deze grenscorrecties betroffen!, dat ga ik er zeker bij vermelden.

Het levert overigens de vreemde situatie op dat een deel van de buurtschappen Woolde en Buren (waarvan die laatste zo goed als verdwenen is, en alleen nog in diverse boerderijen, een straat, veldnaam en het knooppunt van de A1 en A35 voorkomt) binnen de gemeente Hof van Twente is komen te liggen. De 'Hof' (zoals de locals het noemen) is nu druk bezig met het plaatsen van buurtschapsborden, maar of daar ook in ieder geval Woolde bij zal zitten is de vraag.

Het bordje "Deldenerbroek" in de gemeente Almelo (nabij grenspaal 1-37) is tussen eind 2008 en 2010 verwijderd. Harry (Fluks) is recentelijk bij de Semmekrotsweg geweest, maar heeft daar geen bordjes meer aangetroffen.

Missende op mijn bovenstaande afbeelding is overigens een klein stukje Borne dat ook naar Hof van Twente overging ten oosten van recreatievijver 't Grasbroek (en ten zuiden van de A1). Pas toen ik alle overdrachten rond de A1 tegelijk 'aan' zette zag ik dat ik nog een klein driehoekje miste, dat was dus Borns gebied dat overging naar Hof van Twente.

Beste Andreas,

Ten aanzien van je bericht van 10 april:
Erg mooi dat je de historie zo goed hebt uitgezocht! Ik heb nog wel een vraag over de opmerkingen die je t.a.v. Ambt Delden gemaakt hebt.
Allereerst ben ik benieuwd wat de adressen zijn van de 6 inwoners, die in 2001 van Borne naar de Hof van Twente zijn gegaan. Het zal ongetwijfeld waar zijn, maar ik kan me daar zo even niet de plek bij voorstellen. Is dat wellicht in Buren?
De tekst achter het tweede gedachtenstipje kan ik niet plaatsen. Met name die over de buurt "'verspreide huizen Azelo' (in de wijk Hengevelde)". Kun je daar een toelichting over geven?

Ten aanzien van je bericht van 11 april:
Er zullen geen buurtschapsborden geplaatst worden in Woolde. Wat mij betreft ook volstrekt logisch, want Woolde ligt grotendeels in Hengelo. Als gemeentegrenzen wijzigen, wijzigen buurtschappen niet automatisch. Woolde behoort niet tot de (13) "erkende" buurtschappen van de gemeente Hof van Twente, als samenstelling van de vroegere gemeenten Goor, Markelo, Diepenheim, Delden en Ambt Delden. Azelo is ook voor een deel in andere gemeente komen te liggen. De buurtschapsborden van Azelo zullen ook in de gemeente Borne en Almelo geplaatst worden, voor zover het gebied nu in die gemeenten ligt.

Zonder adressen erbij te plaatsen, deze 6 personen zijn naar alle waarschijnlijk te vinden aan een woning die zich bevindt aan de Veldweg (zijweg van de Bornsestraat, vanaf Delden vlak voor het viaduct over de A1/A35). Gegevens komen overigens van het CBS (zowel oppervlakte als aantal inwoners).

Buren ligt/lag exclusief in de gemeente Hengelo zoals deze in 1811 gevormd is. Volgens de OAT (oorspronkelijk aanwijzende tafel) van het Kadaster uit 1832 draagt het perceel waar bovengenoemde woning op staat het toponiem Het Bornsche Veld. Het oorspronkelijke Buren ligt zuid(westelijk) van het gelijknamige knooppunt.

Even de toelichting over het tweede punt: Voor statistische informatie verdeeld het CBS gemeenten in wijken en buurten (zie hier voor de indeling van Hof van Twente: http://nl.wikipedia.org/wiki/Wijken_en_buurten_in_Hof_van_Twente ). De gemeente Hof van Twente heeft de wijkindeling van haar voorgangers overgenomen (minus de gebieden die naar een andere gemeente zijn overgeheveld). Daar zijn de gebieden die zij van de gemeenten Borne en Hengelo heeft gewonnen aan toegevoegd (voormalig Borns gebied hoort nu bij de buurt verspreide huizen Azelo, voormalig Hengeler gebied hoort nu bij de wijk verspreide huizen Deldeneresch). Een aantal buurten vormt samen een wijk, en de bovengenoemde buurten behoren tot de wijk "Hengevelde" (vraag me niet naar de logica daarachter).

Wat betreft een buurtschapsbord voor Woolde. Buurtschappen liggen waar ze liggen, en juist gemeentegrenzen veranderen daar weinig aan. Het feit dat Woolde geen erkend buurtschap is binnen de Hof van Twente ligt er volgens mij aan dat er louter naar de buurtschappen binnen de voormalige gemeenten Ambt Delden, Markelo en Diepenheim is gekeken. Dáár lag Woolde niet in. Tot 2001 behoorde de delen van Woolde die tegenwoordig in de gemeente Hof van Twente liggen tot de buurt verspreide huizen Woolde binnen de wijk "Buitengebied" (bron: Gemeente op Maat 1999 - Hengelo (O.))

Tevens hebben de percelen in dat deel van de Hof van Twente oorspronkelijk deel uitgemaakt van de marken Woolde (ten noorden van de spoorlijn Zutphen-Hengelo) en Oele (ten zuiden van de spoorlijn) welke op hun beurt onderdeel waren van het Richterambt Delden. Historisch volledig correct om de omgeving Spiekerweg, Petzoldweg, Hengelosestraat/N346 (gedeeltelijk) en Kalkboerweg als "Woolde" te kwalificeren.

Op zich logisch al die grenscorrecties, om o.a. grenzen langs betrekkelijk recent aangelegde wegen te leggen, maar maakt het vanuit de cultuurhistorie wel een hele puzzel om nog te kunnen bepalen wat waar ligt of lag en waaronder het valt en hoe je een bepaald gebied zou moeten noemen. Maar ook wel weer een uitdaging natuurlijk.

Wat de wijk- (verwarrend natuurlijk omdat het niet altijd geografische wijken zijn maar CBS-'wijken') en buurtindelingen van CBS betreft, heb ik eens van CBS vernomen dat de gemeenten daar bepalend in zijn. Net als voor het postcode'boek' dus. Ik vroeg ze namelijk waarom 'mijn' Oosterwijk niet bij het CBS bekend is. Dat valt onder Kedichem en/of 'buitengebied overig' of zoiets. Grrr... Maar daarvoor moet ik dus mijn gemeente aan de schandpaal nagelen en niet het CBS :-)

Het ligt er natuurlijk aan dat buurtschappen geen duidelijke grens kennen (zoals bijvoorbeeld een bebouwde kom). De "marke van Kotwijk en Weddehoen" (Zeldam en Wiene) was bijvoorbeeld kleiner dan het gebied dat later kadastraal bekend zou worden als "gemeente Ambt Delden, sectie G genaamd Zeldam" en "sectie E Wiene".

Anderzijds worden historische buurtschappen 'opgeslokt' door steden (en dus niet meer bestaan, of als geografische wijk verder gaan). In het geval van Hof van Twente hebben we bijvoorbeeld de Stad Deldense buurtschappen St. Annabrink, Schoppenstede en Vossenbrink, welke alle drie door uitbreiding van Delden tussen de jaren '20 en '60 van de 20e eeuw als aparte buurtschappen van de kaart verdwenen. Ook delen die oorspronkelijk tot de buurtschappen Kerspel Goor en Herike behoorden zijn inmiddels binnen de bebouwde kom van Goor komen te liggen (tegenwoordig de wijken Gijmink en De Whee).

Als laatste is er nog de mogelijkheid dat een buurtschap in tweeën wordt gebroken omdat er in het centrum van het gebied van de buurtschap een stedelijke ontwikkeling plaatsvindt en één van beide delen niet meer als deel van de buurtschap wordt gezien. Deldeneresch lag tot 1971 om de westzijde van de gemeente Stad Delden heen gevouwen. In dat jaar ging het centrum daarvan over naar Stad Delden om ondermeer de aanleg van de rondweg in rijksweg 344 en de Europalaan mogelijk te maken (rijksweg 344 is tegenwoordig de provinciale weg N346). Gevolg daarvan was dat Deldeneresch een gedeelte ten noorden van Delden kende (waar het vaak benoemd wordt) en een gedeelte ten zuiden van Delden (gebied dat ongeveer begrensd wordt door de Nijlandsweg, gemeentegrens met Hengelo en Kanaal Zutphen-Enschede van de Twentekanalen).

Al met al is het correct benoemen van buurtschappen (waarbij historisch ook correct) nog niet zo eenvoudig dus. Al is het initiatief van Hof van Twente in deze natuurlijk prijzenswaardig, dat in veel gemeenten (waaronder mijn eigen, Dinkelland) niet zou misstaan.

Overigens heb ik in de afgelopen dagen per racefiets eens een kijkje genomen in gemeente Hof van Twente.

Eerste dat opvalt is dat enkel de Ambt Deldense buurtschappen (Deldenerbroek, Deldeneresch, Wiene, Zeldam en Azelo) en Herike-Elsen voorlopig buurtschapsborden hebben. In de voormalige gemeente Markelo zijn de overige buurtschappen voorlopig nog niet voorzien van dergelijke borden.

De plaatsing laat soms wel wat te wensen over. Als je Delden richting Beckum over de Beckumerweg verlaat vindt je hier nog een bord richting het zuiden met de vermelding 'Deldeneresch': http://maps.google.nl/maps?f=q&source=s_q&hl=nl&geocode=&q=52.25178,6.72... (met foto: http://img37.imageshack.us/img37/9476/deldenereschbeckumerweg.jpg )

Op zich is dat wel correct, maar een beetje overtrokken langs een weg die 200 meter verderop in een andere gemeente overgaat waar het genoemde buurtschap niet meer ligt. Op deze locatie kun je het juist benoemen van de buurtschap eenvoudig oplossen door het een kwartslag te draaien, zodat deze haaks op de Kanaaldijk staat.

Verder ook de vermelding van Deldenerbroek langs de Bellinkweg als je van Delden naar Goor gaat, hier: http://maps.google.nl/maps?f=q&source=s_q&hl=nl&geocode=&q=52.25923,6.67... (met foto: http://img100.imageshack.us/img100/7288/deldenerbroekbellinkweg.jpg )

Als je van Delden naar Goor fiets kom je nauwelijks door Deldenerbroek. Als je bovenstaande foto bekijkt sla je immers op de T-splitsing linksaf om de parallelweg langs de N346 te volgen. Pas als je de Langenhorsterweg (op de foto rechtsaf) volgt kom je daadwerkelijk in Deldenerbroek (d.w.z. wat Hof van Twente ziet als Deldenerbroek, de historische buurtschap ligt een stuk verder noordelijk, langs de N741). Overigens mist hier een bordje dat vermeldt dat je Deldenerbroek verlaat. Pas bij de kruising van de N346 met de Bollenweg/Veldhuisweg kwam ik bordjes met Wiene (voorzijde)/Zeldam (achterzijde) tegen.

Ik kom tot de conclusie dat het er wel heel erg veel van weg heeft dat de (historisch incorrecte) buurtgrenzen van het CBS zijn gevolgd om een buurtschap aan te geven. Ik weet dat mijn opmerkingen zwaar perfectionistisch zijn, maar 't was een leuke mogelijkheid geweest een beetje historisch besef te implementeren.

Over historie gesproken:

De pagina over Delden ( http://www.plaatsengids.nl/delden ) bevat nog een onjuistheid. Het tweede punt onder Status vermeldt nu:
"De gemeente Delden is in 1811 ontstaan uit het richterambt Kedingen en omvatte..."

Dat is onjuist. Delden was een eigen richterambt. Verdeelt onder een stadsgericht (dat gelijk was aan het gebied van de gemeente Delden dat in 1818 verder zou gaan als de gemeente Stad Delden) en een landgericht.

Het landgericht was onderverdeeld in de volgende marken (in hedendaagse spelling):

- Grote Boermarke (met Deldeneresch, Deldenerbroek en Oele)
- Azelo
- Kotwijk en Weddehoen
- Hengevelde
- Bentelo
- Beckum
- Woolde (met Hengelo)

Bij keizerlijk decreet van 6 januari 1811 werd per 1 maart van datzelfde jaar een lange lijst van Franse wetten ingevoerd. Eén daarvan was de invoering van gemeentebesturen. Het Richterambt Delden werd per 1 maart 1811 gesplitst in de mairie van Hengelo (bestaande uit helft van de Grote Boermarke en de marken Woolde en Beckum) en de mairie van Delden (bestaande uit het stadsgericht, het overige deel van de Grote Boermarke en de overige marken van het landgericht).

Na de aftocht van de Fransen werd begin 1814 besloten dat de namen vernederlandst werden 'mairie' werd gemeente en 'maire' werd burgemeester. Vervolgens werd per 1 juli 1818 de gemeente Delden gescheiden in Stad en Ambt Delden (net zoals Ommen, Almelo, Hardenberg, Vollenhove, Goor*, Ootmarsum**, Enschede*** en Doetinchem).

*) De gemeente Goor werd gesplitst in de gemeenten Goor (=stadsgericht) en Markelo (=Goorse kwartieren van het Richterambt Kedingen+marke Elsen)
**) De gemeente Ootmarsum werd gesplitst in de gemeenten Ootmarsum (=stadsgericht) en Denekamp (=marken Agelo, Breklenkamp, Denekamp, Lattrop, Noord Deurningen en Tilligte)
***) Betrof geen volledige scheiding, de Eschmarke werd per 1 juli 1818 toegewezen aan de gemeente Lonneker. De gemeente Enschede bestond daarna enkel nog uit het voormalige stadsgericht).

Dat Delden- en Kedingen-gebeuren klopt inderdaad niet, dank voor de opmerkzaamheid. Ik pas het aan.

Die plaatsing van die specifieke Deldenerbroek- en Deldeneresch-borden lijkt niet heel erg logisch nee. En idd als je er in gaat zou je er verderop ook weer uit moeten gaan, bordmatig gezien ook. Het is een uitdaging voor gemeentewerken van HvT om de borden zo goed mogelijk neer te zetten in zo'n omvangrijk buitengebied met historische grenzen en latere knoeierijen daaraan middels weg-, water-, spoorbouw, grenscorrecties e.d. Volgens mij kun je daarover alleen al mbt de gemeente HvT een boek schrijven. Overigens heeft onze bordoloog ook al div. nieuwe borden gespot in Hvt, mooi ook dat hij ook de oude borden er nog bij heeft staan: http://borden.plaatsengids.nl/pgemHofvanTwente.html