Fochteloërveen

Status / ligging / statistische gegevens
- Het Fochteloërveen is een hoogveengebied van ca. 2.000 hectare, de komende jaren groeiend naar ca. 3.000 hectare, gelegen NO van en deels vallend onder het dorp Fochteloo, deels onder Ravenswoud (beide provincie Fryslân), deels onder het dorp Veenhuizen (provincie Drenthe).
- Het Fochteloërveen is een zodanig bijzonder gebied dat het tot Natura 2000-gebied is benoemd (wat betekent dat het op Europees niveau van groot belang wordt geacht en wordt beschermd). Het wordt beheerd door Natuurmonumenten.

Naam
Schrijfwijzen
Er blijken diverse schrijfwijzen voor het Fochteloërveen in omloop te zijn: Fochteloërveen, Fochtelooërveen, Fochtelooerveen. Judith Bouma heeft daar op haar site over het Fochteloërveen een fraaie collage van gemaakt: pagina over de verschilende schrijfwijzen van het Fochteloërveen. Beheerder Natuurmonumenten noemt het Fochteloërveen, dus conformeren wij ons daaraan. Verwarrend is dan weer wel dat de weg door het gebied Fochtelooërveen heet...
Plaatsnaam?
Verwarrend is ook dat op een richtingbord in de omgeving, Fochteloërveen staat aangegeven met witte letters op een blauwe ondergrond (zie foto). Dat 'format' hoort eigenlijk alleen bij plaatsnamen te worden gebruikt. Overige objecten zoals in dit geval het natuurgebied Fochteloërveen horen eigenlijk in zwarte letters op een witte ondergrond.

Geschiedenis
Het Fochteloërveen is een restant van de ooit uitgestrekte Smilde(ge)rvenen, gelegen aan de rand van het hogere Drents Plateau. In dit laatste deel heeft weliswaar turfwinning plaatsgevonden (o.a. goed zichtbaar aan de veenputjes in het westelijke deel), maar een groot deel is verder nooit ontgonnen tot landbouwgrond.

Het noordelijke deel is vanaf 1859 door te werk gestelden uit Veenhuizen beplant met naald- en loofbossen, zoals het Bankenbosch; ook nu worden de bossen nog onderhouden door gevangenen uit Veenhuizen, vandaar dat sommige delen niet toegankelijk zijn. Er is thans een kleine 2.000 hectare heide en hoogveen over. De plannen van eigenaar Natuurmonumenten zijn om het uiteindelijk te ontwikkelen tot een natuurgebied van 3.000 hectare. Daarmee is het uniek in Noordwest-Europa. Men wil hierbij de veengroei sterk bevorderen.

Als gevolg van de omliggende landerijen, die baat hadden bij een lage grondwaterstand, is het gebied de afgelopen decennia sterk verdroogd, hetgeen ook goed te zien is aan de vegetatie. Daarom is 25 jaar geleden al begonnen met een groot project om zogenoemde kaderwanden aan te brengen aan de rand van en langs de sloten en wijken in het gebied, om de afwatering naar lager gelegen delen tegen te gaan. Een groot deel van het terrein is puur natuur en moeilijk begaanbaar. Buiten het broedseizoen kan op sommige paden gelopen worden.

Recente ontwikkelingen
Landinrichting Fochteloërveen
In 2009 en 2010 zijn in het kader van de Landinrichting Fochteloërveen projecten uitgevoerd ter verbetering van de omstandigheden voor zowel natuur als recreatie, waterbeheersing, cultuurhistorie en landbouw. Zo is het ca. 200 hectare grote Compagnonsveld ingericht als natuurgebied en daarmee een belangrijke buffer geworden voor het hoogveen in het Fochteloërveen. Hierbij zijn de waterpeilen verhoogd, zodat de hoogveenkern minder verdroogt. Na de inrichting gaat de slootwaterstand circa 80 tot plaatselijk 160 centimeter omhoog en stijgt ook het peil van het grondwater met 50 tot 100 centimeter. Hierdoor wordt voorkomen dat het regenwater uit het hoogveen te snel wegstroomt. De verhoging van de waterstand in het Compagnonsveld mag de omringende landbouwgronden niet beïnvloeden. Om dat te garanderen is een drainage aangelegd in de aangrenzende landbouwpercelen en zijn sloten aangepast. In natte periodes hebben de omringende boeren zelfs voordeel van het nieuw ingerichte Compagnonsveld omdat het dan de functie van waterbergingsgebied krijgt. Bij langdurige regen wordt regenwater nu langer vastgehouden in het Compagnonsveld. De boeren in de lager gelegen delen ondervinden daardoor minder wateroverlast omdat de zogenaamde piekafvoeren afnemen. In het natste deel van het Compagnonsveld is een vlonderpad gerealiseerd, waardoor wandelaars met droge voeten de natte natuur kunnen beleven. In het bos sluit de gemarkeerde wandelroute aan op de nieuwe bruggetjes. Aan de rand van het Compagnonsbos is een uitkijkplatform gebouwd met uitzicht over de polder Ravenswoud.

Vergroting Fochteloërveen
Het Fochteloërveen wordt tussen 2010 en 2013 een flink stuk groter. Aan de westkant van het natuurgebied wordt 338 hectare grond toegevoegd, dat nu hoofdzakelijk landbouwgebied is. Het project moet tot stand komen door vrijwillige kavelruil. Door het gebied komt een nieuwe fietsroute langs de Helomaweg van Veenhuizen naar een nieuw parkeerterrein in de Weperpolder. Voor Veenhuizen is het extra fietspad interessant omdat het een 'rondje Fochtelërveen' mogelijk maakt. Het plan is het tweede deel van een totaalplan dat enkele jaren geleden is gepresenteerd. Daarin was aangekondigd dat het natuurgebied uiteindelijk zo'n 560 hectare groter zou worden. Het landschap krijgt in grote lijn weer het aanzien van vroeger. Een van de eerste maatregelen is dan ook dat het gebied natter wordt. Behalve nieuwe natuur zorgt het project ook voor verbetering van het landschap.

Flora en fauna
In het Fochteloërveen wordt de vegetatie gedomineerd door planten die typisch zijn voor hoogveengebieden, zoals veen- en levermossen, lavendelheide, kleine veenbes, witte en bruine snavelbies, eenarig wollegras en ronde zonnedauw. De vogelstand herbergt o.a. de wulp, grutto, velduil, paapje, tapuit, roodborsttapuit, geelgors, veldleeuwerik, grauwe klauwier, en sinds kort ook is de zeldzame slangenarend en koningsarend waargenomen.

Overwinteraars zijn ganzen, zwanen en roofvogels. Wie geluk heeft en goed luistert en kijkt, kan bijzondere amfibieën waarnemen, zoals de adder, ringslang en de gladde slang. Weest gerust, de dieren zullen uit zichzelf een veilig heenkomen zoeken en eigenlijk nooit aanvallen. Verder komen in het gebied de levendbarende hagedis, heikikker en dertig libellensoorten voor. Het Fochteloërveen is het enige gebied in ons land waar voor het eerst sinds eeuwen weer kraanvogels broeden (voor nadere informatie zie de link).

Fietsroute
Een prachtige fietsroute is het fietspad van Veenhuizen naar Appelscha, dat dwars door het gebied gaat. Aan het pad staat aan beide zijden een informatiepaneel. Ongeveer halverwege, bij de provinciegrens, kan men over een ‘knuppelpad’ een klein stukje (300 m.) door het veen lopen naar een vennetje, een pingoruïne. Verderop, aan het einde van dit deel van het fietspad, volgt men het schelpenpad naar links, alwaar gelijk aan de linkerkant een fraaie vogelobservatiehut geplaatst is. Het fietspad later vervolgend, links richting Ravenswoud, gaat er even ten noorden van dat dorp (we zijn hier al in Friesland) een bospaadje naar een spectaculaire 18 meter hoge uitkijktoren. Deze is in 2000 door Natuurmonumenten geplaatst, naar een ontwerp van Dick de Haan. Het uit staal opgetrokken skelet is geheel afgewerkt met douglashout en heeft van afstand de vorm van het getal 7; van dichtbij laat de ware constructie zich zien. De steile klim wordt beloond met een ongekend uitzicht.

Links
- Site over het Fochteloërveen van beheerder Natuurmonumenten.
- Site over het Fochteloërveen van Judith Bouma, met honderden foto's van de flora en fauna.
- 360 graden panoramafoto van een deel van het Fochteloërveen bij Veenhuizen.