Exel

Status
- Exel is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Achterhoek, gemeente Lochem. T/m 31-7-1971 gemeente Laren.
- Het dorp Exel heeft geen eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek, voor de postadressen en voor de gemeentelijke basisadministratie (BAG) ligt Exel 'in' Laren.
- Onder het dorp Exel vallen praktisch gezien (en voor de Belangenvereniging Exel e.o., zie onderaan bij Links) ook de buurtschappen Ampsen, Armhoede, Verwolde en Exel-Tol (althans zo staat het gespeld in de Topografische atlas Gelderland (1) en - dus? - ook op Google Maps. De buurtschap heeft geen plaatsnaamborden, dus daarmee kunnen we het niet verifiëren. Op een richtingbordje in Exel wordt het echter gespeld als Exeltol en op de site van het Exels Feest wordt het gespeld als Exelsetol en Exelse Tol. Dat zijn dus 4 verschillende spellingen!...). Verwolde en Exel-Tol vallen voor de postadressen en BAG evenals het dorp Exel zelf formeel onder Laren, Ampsen en Armhoede vallen voor de postadressen formeel onder Lochem (terwijl Ampsen tot 1971 onder de gem. Laren viel en Armhoede altijd al onder de gem. Lochem heeft gevallen).

Naam
Oudere vermeldingen
Eksel, Eeksel, 1356 Exsell, 1392 Eghesloe.
Naamsverklaring
Betekent misschien 'bos van de eik', zie ook Exloo. Zou ook een vorming op sele 'uit één ruimte bestaande woning, zaal' kunnen zijn. Eksel (België) 1153 kopie 13e eeuw Hecscele, 1178 kopie eind 13e eeuw Excele wordt verklaard als lo 'bos' waar eksters huizen.(2)

Ligging
- Exel ligt N van Lochem, ZO van Laren en grenst, via het buitengebied, in het Z aan het Twentekanaal.
- In de praktijk wordt als grondgebied van Exel (inclusief de omliggende buurtschappen) beschouwd het hele buitengebied O van de Rengersweg (= de weg Laren-Lochem) en N van het Twentekanaal, in het O grenzend aan de provincie Overijssel (buurtschap Markelosebroek). Formeel valt dit gebied dus deels onder Laren, deels onder Lochem, zoals beschreven bij Status.

Staistische gegevens
- In 1840 had Exel 38 huizen met 280 inwoners.
- Tegenwoordig omvat Exel ca. 300 huizen met ca. 700 inwoners, verdeeld in een kleine dorpskern met ca. 150 inwoners en een groot buitengebied met ca. 550 inwoners. Het grondgebied van Exel beslaat ca. 6,5 bij ca. 1,5 km, ingeklemd tussen de landgoederen Verwolde en Ampsen.

Geschiedenis
Exel was oorspronkelijk een buurtschap van een tiental boerderijen rond de Ekselse Enk. Van 1616 tot 1852 was er een aparte marke Exel. Deze heeft bestaan van 1616 tot 1852. In dat jaar is de marke Exel opgegaan in de naastgelegen marken Laren en Verwolde.

De invloed van de bewoners van huize Ampsen is vooral tijdens de jaren dat Exel een zelfstandige marke was van groot belang geweest. Veelal was de eigenaar van het landgoed Ampsen ook de markerichter (vergelijkbaar met onze huidige burgemeester) van Exel.

Recente ontwikkelingen
- Het Dorpsplan Exel schetst de door de inwoners gewenste ontwikkelingen voor Exel in de komende jaren.

Beschrijving actuele situatie
Hoewel een kleine gemeenschap, kent Exel een bloeiend verenigings-leven. Middelpunt van dit verenigingsleven is HCR De Exelse Molen. Veel activiteiten vinden hier plaats. Maakt u een praatje met de inwoners, dan zult u merken dat in deze streek alles nog gemoedelijk is en zaken als “naoberschap” en saamhorigheid hoog in het vaandel staan. Veel nieuwe bewoners die ervoor kiezen in Exel te komen wonen, blijven hier vele jaren. Dit is ook terug te zien in de vele kleinschalige bedrijfjes die in het buitengebied zijn ontstaan. Veelal blijft het landschap intact ondanks het feit dat ook hier veel (agrarische) bedrijfsbeëindigingen plaatsvinden. Wanneer de oorspronkelijke bewoners niet blijven, zijn het mensen van elders die zich inspannen om, met enkele aanpassingen, de panden in de oude luister te laten of te herstellen.

De openbare basisschool Exel is opgericht in 1879 en leidt nog steeds een bloeiend bestaan. Voor peuterspeelzalen en kinderopvang zijn de inwoners aangewezen op de kernen Laren en Lochem.

Bezienswaardigheden
xxxx

Jaarlijkse evenementen
- In augustus is er gedurende drie dagen het Exels Feest met tal van activiteiten voor jong en oud.

Natuur en recreatie
- Wanneer u Exel bezoekt dan is het bewonderen van de landhuizen Ampsen (niet van binnen te bezichtigen) en Verwolde (in de zomermaanden open voor het publiek) een aanrader. Via wandel- en fietspaden over landgoed Verwolde komt u o.a. langs de Dikke Boom (de dikste zomereik van Nederland).
- In het uitgestrekte buitengebied van Exel zijn vele mooie wandel- en/of fietstochten te maken. Oude boerderijen en de mooie afwisselingen van bos, heide en open velden (waar de Achterhoek om bekend staat) zijn hier nog te bewonderen.

Links
- Belangenvereniging Exel en omstreken (BEO).

1. 1. Topografische Atlas Gelderland,
   ANWB
   , (2004)
   
2. 2. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)