Effen

Status
- Effen is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Breda. T/m 1941 gemeente Princenhage.
- Het dorp Effen heeft geen eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek, postaal gezien ligt Effen "in" Breda.

Naam
Oudere schrijfwijzen
1295 Effene, 1310 kopie 15e eeuw Effenen, 1420 kopie 17e eeuw tEffen.
Naamsverklaring
- Nog niet bevredigend verklaard. De naam vertoont enige overeenkomst met een in 1442 onder Oosterhout vermeld dEffent, die volgens sommigen thuishoort bij namen als Birkt, Bokt, Elst enz., en gevormd zou zijn met een suffix -t bij een boomnaam effe(n). Alleen uit een boomnaam bestaande plaatsnamen komen echter nauwelijks voor en we moeten dan een onderdrukt collectiverend suffix aannemen, bijvoorbeeld -(i)na*, of de naam zien als een afleiding bij het Middelnederlandse effen 'vlak, glad, zonder verheffing', als waternaam (vergelijk Vlake), dan wel als terreinaanduiding (vergelijk het Duitse Ebene ‘vlakte’). (1)
* Gereconstrueerde vorm.
- Effe is ook een boomnaam: men duidt er in Vlaanderen de Spaanse aak mee aan, maar in het Rijnland de iep. Ook zou men er de yf ofwel taxus mee kunnen bedoelen. Zijn er wellicht overeenkomsten in structuur en gebruik van esdoornhout en taxushout? Het laatste is in elk geval zeer sterk en hard. Aan het hout werd een onheilafwerende kracht toegeschreven: daarom werd het wel aangewend voor het maken van cultusvoorwerpen. Ook maakte men van taxushout bogen, evenals van de Spaanse aak; beide stonden dan ook in de volksmond bekend als booghout. De naamsovereenkomst tussen Spaanse aak en taxus kan dus berusten op een soortgelijk gebruik dat men van beide soorten maakte. Het nut telde zwaarder dan het uiterlijk van de bomen! Effe komt voor in het collectief Effent onder Oosterhout en misschien in de nederzettingsnaam Effen bij Princenhage. (2)

Ligging
Effen ligt 1 km ZW van Breda, grotendeels O en deels W van de (in de tijd van Napoleon aangelegde en kaarsrechte) Rijsbergseweg. Gelegen aan de linkeroever van de Aa of Weerijs, in het O grenzend aan A16 en HSL.

Statistische gegevens
- In 1840 had Effen 32 huizen met 197 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Effen ca. 350 huizen met ca. 900 inwoners. Dat is inclusief de bij Effen behorende buurtschappen in de streek De Rith.

Geschiedenis
"Van oud ontgonnen land onder Effen getuigen ook de twisten over tienden. Bij deze heffing in natura gaat een tiende deel van de oogst naar de Kerk. Uit een oorkonde uit 1299 blijkt dat in 1271 de tienden over het koren van Effen ten goede kwamen aan de pastoor van Gilze. Uiteindelijk behoorden alle tienden in deze omgeving toe aan de abdij van Thorn die het recht had de pastoor van de moederkerk in Gilze te benoemen.

De nederzettingen in de streek De Rith liggen steeds veilig voor het water op de hogere delen van het dekzandlandschap. Wat opvalt is de afwezigheid van een sterk ontwikkelde kern. In geen enkele buurtschap staan huizen of boerderijen dicht op elkaar. Vergeleken met compacte bebouwingen elders zijn de gehuchten in De Rith*1 niet meer dan nevelvlekken. De naamgeving zegt meer over de sociale samenhang van de boerengemeenschap dan over een fysieke eenheid. Toch is uit oud kaartmateriaal, zoals de Militaire Topografische Kaart van het Koningrijk der Nederlanden (1840) en de Kadasterkaart (1830), enige structuur van de buurtschappen af te leiden. Hier en daar trad een bescheiden clustering op, zoals bij Effen. Daar stonden de hoeven aan het begin van deze eeuw in en om een gezamenlijke veedrift gegroepeerd. Een drift is een stuk grond waarlangs het vee naar de weilanden werd gebracht. Pas in de 20e eeuw, na de Tweede Wereldoorlog, is Effen uitgegroeid tot een dorp van enige omvang’ (NB3). De nederzetting Effen is ontstaan op de linkeroever van de Aa of Weerijs, tussen een aantal oude en jongere wegen die min of meer evenwijdig aan dit riviertje lopen.

(808) stelt dat op kaarten van rond 1960 Effen nog niet als dorp voorkwam, maar dat het werd weergegeven als een ‘piepjong woonwijkje’. Oorspronkelijk was er in Effen slechts sprake van een erg verspreide bebouwing van boeren, tuinders en landarbeiders. Van een woonkern, een concentratie van huizen, een dorpsplein was geen sprake. Toch is Effen een van de oudste buurtschappen van de voormalige gemeente Princenhage.

In Effen heeft van 1710 tot begin 20e eeuw de molen ‘Zelden Effen’ gestaan. “Met een effen molensteen is het slecht graan malen, vandaar de naam. Rond 1900 was de molen niet meer rendabel. De massa hout die vrijkwam bij de afbraak, is gebruikt als basis voor een houtbedrijf” (808).

*1 Achterste Rith, Overa, Lies, Vuchtschoot en voor de Tweede Wereldoorlog ook Effen.

Recente ontwikkelingen
De nieuwe ‘bundel’ van Hogesnelheidslijn (HSL) en de verbrede (driebaans c.q. zesstrooks) A16, is op circa tweehonderd meter van de dorpsrand van Effen komen te liggen. In 2000 is hiervoor een dertigtal woningen in het dorp afgebroken, waaronder de acht ‘Engelse huisjes’. Ter compensatie zijn aan de noordrand van Effen dertig woningen teruggebouwd.

Bezienswaardigheden
- Effen heeft een, in verhouding tot de grootte van het dorpje, forse kerk uit ca. 1935. Dat komt omdat het Bisdom Breda in die tijd rekening hield met grootschalige nieuwbouw rond Effen (en Lies[bosch] waar eveneens een forse kerk verrees) en vooruitlopend daarop vast de kerk bouwde. Die nieuwbouw is er nooit gekomen, het dorp is altijd klein gebleven, zij het met wel een fors buitengebied; de omliggende buurtschappen Overa, 't Hout en De Rith worden doorgaans als vallend onder Effen beschouwd.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Effen (online te boeken).

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
2. 2. Laatmiddeleeuws landschap en veldnamen in de Baronie van Breda,
   Buiks, Chr.
   , (1997)