Chaam

Status
- Chaam is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Alphen-Chaam. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.
- Onder het dorp Chaam vallen ook de buurtschappen Chaamdijk, Dassemus, Ginderdoor, Heikant, Houtgoor, Kalishoek, Klooster, Leg, Meijsberg en Snijders-Chaam.
- Wapen van de voormalige gemeente Chaam.

Naam
Uitspraak
Chaam dien je niet uit te spreken als Gaam maar als Kaam.
Naamsverklaring
-De naam hangt vermoedelijk samen met camba ‘mouterij, plaats waar men gerst laat kiemen voor het brouwen van bier’. Af te wijzen is een oudere, recentelijk weer verdedigde verklaring die uitgaat van een met camb ‘krom’ samenhangende waternaam. (1)
-(21, 1998) stelt: “De naam Chaam is afgeleid van de Keltische stam Cambo en pleit daarmee op zich al voor een prehistorisch ontstaan. ‘Cambo-nederzettingen’ zijn meestal gelegen op de vruchtbare aanslibbingen van stroombeddingen. Het bekengebied van Chaam heeft er door de eeuwen heen een kleiachtige bodem afgezet, die vruchtbaarder is dan de bodem van de omliggende dorpen.”
-En (934) houdt het op: “De naam Chaam vindt zijn oorsprong in het Keltische woord cambo, dat ‘bocht in de rivier’ betekent.”

Ligging
- Chaam ligt ZO van Breda. De Chaamsche Beek loopt Z van de buurtschap Geersbroek.
- In de 19e eeuw is Chaam het middelpunt van Nederland geweest, preciezer gezegd het nulpunt voor het vervaardigen van de topografische kaarten. Dit punt lag bij de buurtschap Meijsberg. Zie verder aldaar. Tegenwoordig wordt dat punt als middelpunt van de Benelux beschouwd. In juli 2011 is daar een monument voor onthuld. Ook daar leest u meer over op de pagina van Meijsberg,

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Chaam 198 huizen met 1.380 inwoners, verdeeld in dorp Chaam 49/396 (huizen/inwoners) en de buurtschappen Snijders-Chaam 31/195, Heikant 37/252, Dassemus 33/204, Houtgoor en Leg samen 29/191 en Ginderdoor 19/142. De gemeente Chaam omvatte verder de buurtschappen Chaamdijk, Kalishoek en Meijsberg.
- In 1996, dus vlak voor de herindeling, had de gemeente Chaam 1.400 huizen met 3.800 inwoners. De gemeente had een oppervlakte van 2.991 hectare.
- Tegenwoordig heeft Chaam ca. 1.500 huizen met ca. 3.800 inwoners.

Geschiedenis
Chaam was al in de tijd van de Franken (rond 400 n. Chr.) bekend als ‘maalsteen’ (vergaderplaats). Later oefenen de abdijen van Thorn en Echternach een aantal rechten uit binnen het Chaamse grondgebied. Zie ook bij Alphen. “In 1198 schenkt Godfried van Schoten, Heer van Breda, de rechten van de stad aan de hertog van Brabant, maar krijgt ze per kerende post, zij het in erfleen, terug. Inclusief de rechten van een aantal omliggende plaatsen. Zo ontstaat het Land van Breda, waartoe ook onder meer Hoeven, Oosterhout, Baarle-Nassau en dus Chaam behoorden. In dat Land van Breda ontstaat in 1313 een zekere structuur, een stadsgewest avant la lettre. Schepenbanken worden in het leven geroepen, colleges die de rollen van wetgever, officier van justitie, rechter, notaris en gemeentebestuur in zich verenigen. Chaam en Alphen krijgen dan een gemeenschappelijke schepenbank, waarbij aannemelijk is dat een aantal schepenen uit Chaam kwam en een aantal uit Alphen, een situatie die zich nu, bijna 700 jaar later, herhaalt. Waarschijnlijk uit kostenoverwegingen deelden Chaam en Alphen de schout en de secretaris met Baarle-Nassau, een situatie die in 1997 níét is ‘hersteld’.

Op kerkelijk terrein gaat de gemeenschappelijke historie van Chaam en Alphen nog verder terug. De oudste vorm van territoriale eenheid was de parochie, maar dan een parochie in een wat andere betekenis dan de huidige. Je dient honderden jaren terug het begrip parochie te verstaan als een mengseltje van kerkelijk en bestuurlijk beheer. De parochie in Alphen is zeker al ontstaan in het jaar 1170. Aannemelijk is dat de Abdij van Echternach toen een pastoor heeft aangewezen. Dat moet een man uit de dorpsgemeenschap geweest zijn, gerekruteerd op basis van het gezag dat hij had. Het waren gewoon getrouwde mensen, lui die vaak beter overweg konden met het zwaard dan met de bijbel. Op hun beurt wezen zij dan weer iemand aan die fungeerde als pastoor. Chaam behoorde ook tot de parochie van Alphen. Erg kerks zal men in Chaam niet geweest zijn. Men ging het modderpad naar Alphen af om te trouwen of te dopen, maar de rest werd afgewerkt in de plaatselijke kapel. Kennelijk is men het rond 1450 beu geworden om voor elke echt kerkelijke plechtigheid door de modder naar Alphen te gaan. Want in 1463 heeft de bisschop van Luik zijn fiat gegeven aan de zelfstandige parochie Chaam”, aldus streekarchivaris A. Zom (315).

Het dorp Chaam is thans een protestantse enclave te midden van rooms-katholiek Brabant.

Rond 1840 bestond men doorgaans van de landbouw, tevens legde men zich toe op het vetmesten van ‘kapoenen’ en hoenders. Ook waren er toen twee veldsteenovens, twee brouwerijen en een graanmolen. Er waren diverse visvijvers, waarin de karper zeer goed tierde. Chaam en Alphen hebben elkaar nooit veel ontlopen in inwonertal en karakter (agrarisch en de laatste decennia ook toeristisch en recreatief), maar Chaam is lange tijd ‘rijker’ geweest. Dat kwam omdat Alphen op een hoge zandrug ligt, terwijl Chaam veel vruchtbare grond had in de beekdalen.

Chaams Hoen
Het Chaamse hoen, plaatselijk de “Kaamse Kiep“ of “Kaamse Pel“, werd tot begin vorige eeuw ten zuiden van Breda op vele boerenerven gehouden als nuthoen. Het Chaamse hoen stond bekend als een gehard ras, dat zich op de schrale Brabantse zandgronden goed wist te handhaven. Naast een hoge eierproductie stonden vooral de kapoenen (gecastreerde hanen) bekend om hun fijnvlezigheid en hun specifieke, overheerlijke vleessmaak. Het Chaamse hoen raakte in de vergetelheid en werd eind vorige eeuw zelfs met uitsterven bedreigd. Daarom is tot behoud van dit ras in 2001 de Chaamse Hoender Club opgericht.

Meer weten?
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Chaam, kunt u terecht bij Heemkundekring Ledevaert. Tel. 0161-492587, e-mail p.geppaard@hotmail.com.
- Verhalen over de geschiedenis van Chaam op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Bezienswaardigheden
- Veldkapel Onze Lieve Vrouw Ter Sneeuw.
- Protestantse Ledevaertkerk.
- RK kerk van de H. Antonius Abt.
- Molenromp De Goede Verwachting (buurtschap Dassemus).
- Raadhuis.

Musea
- Heemkundig Museum Ledevaert, Gilzeweg 12, 4861 AT Chaam. Tel: 0161- 492006. E-mail p.geppaard@hotmail.com. Openingstijden: 1e zondag van de maand 11.00-14.00 uur. In juli en augustus elke woensdag van 10.00-13.00 uur. En op afspraak.

Jaarlijkse evenementen
- Aan het Tuigpaarden Gala Chaam (op een zaterdag eind mei) is het Open Chaams Kampioenschap gekoppeld, waaraan alle recreatieve rijders met pony’s en paarden van allerlei rassen en slagen in alle denkbare aanspanningen kunnen deelnemen.
- Kermis in de kern Chaam (eerste zo/ma/di van juni en de daaraan voorafgaande za).
- De Chaamloop (1e zaterdag van juli) gaat over 5 en 10 kilometer, met kortere afstanden voor de jeugd.
- Chaam is landelijk bekend vanwege de wielerronde De Acht van Chaam. Deze wedstrijd, met koersen voor profs en amateurs, wordt gehouden op de 1e woensdag na afloop van de Tour de France. De Acht werd, althans onder die naam, in 1933 voor het eerst verreden. De Acht van Chaam is genoemd naar de vorm van het parcours.
- Jaarmarkt (augustus).

Landschap, natuur en recreatie
- Boswachterij Chaam.
- Recreatiepark/camping/bungalowpark De Flaasbloem organiseert in de maanden juli en augustus fietsarrangementen naar boeren en tuinders in de omgeving. Met zo’n arrangement bent u een hele dag ‘onder de pannen’. Nadere informatie op tel. 0161-491654.
- Verwarmd openluchtzwembad Het Weidebad, Alphensebaan 17. Tel. 0161-492077.
- Markt aan de Wouwersdries, iedere woensdag van 9-12 uur.

'Het Nieuwe Buiten van de Baronie'
De grootschalige herinrichting van het buitengebied van de dorpen Chaam, Baarle-Nassau, Ulicoten en Castelré is na bijna 20 jaar in mei 2011 formeel voltooid. Het gebied heeft de titel 'Het Nieuwe Buiten van de Baronie' gekregen. Het resultaat is 870 hectare nieuwe natuur in een gebied van 9000 hectare, met 125 waterpoelen, moeras, nieuwe sloten, waterberging, beekherstel en ecologische verbindingszones. Ook de waterhuishouding is flink verbeterd. Het water kan langer in het gebied worden vastgehouden, wat zowel goed is voor de waterbeheersing (beperken van wateroverlast) als voor de flora en fauna in het gebied. Om de herinrichting mogelijk te maken, verwisselden ruim 2.250 eigenaren van grond. Landbouwgronden werden verkocht of geruild, waardoor de boeren grotere kavels dichterbij huis hebben gekregen.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Chaam en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Chaam (online te bestellen).

Foto's
- Fotoreportage van Chaam van Kees Wittenbols, met onderaan de pagina tevens actuele krantenartikelen over Chaam.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)