Brantgum

Status
Brantgum is een dorp in de provincie Fryslân, gemeente Dongeradeel. T/m 1983 gemeente Westdongeradeel.

Naam
In het Fries
(eveneens) Brantgum.
Oudere vermeldingen
13e eeuw Brontegum, 1469 to Brantgum, 1500 thoe brantghum, 1505 Brantghum.
Naamsverklaring
Uitgaande van Brantinga-heem* is de betekenis 'woonplaats van de lieden van de persoon Brant'. Vergelijk Mantgum. (1)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
Brantgum ligt NW van Dokkum, ZO van Holwerd.

Statistische gegevens
- In 1840 had Brantgum 41 huizen met 295 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Brantgum ca. 90 huizen met ca. 220 inwoners.

Geschiedenis
De plek waar nu het dorp Brantgum ligt, was hoogstwaarschijnlijk al tamelijk in het begin van onze jaartelling bewoond. Bij de verbreding van de weg Holwerd - Dokkum zijn daarvan enkele sporen gevonden in de vorm van fragmenten aardewerk en een van onregelmatige insnijdingen voorzien stuk rib, dat mogelijk bij het kaarden van wol gebruikt zou kunnen zijn. Veel is het dus niet en van de toenmalige bewoners weten wij eigenlijk heel weinig of niets.

Iets meer kunnen wij zeggen van het ogenblik waarop Brantgum een kerkdorp werd. Bij de restauratie van het kerkgebouw in 1973 werd de pleisterlaag van de muren gehaald en toen kwamen de oudste bouwfragmenten aan het licht. Het daarbij gebruikte materiaal - tufsteen - en de resultaten van een toen uitgevoerd bodemonderzoek brachten aan het licht dat de kerk in de 12e eeuw, dus tussen het jaar 1100 en 1200 gebouwd moet zijn. Aan de hand daarvan zouden wij kunnen zeggen dat het dorp nu zo'n ruim 800 jaar oud is. Van het oorspronkelijk kerkgebouw moeten wij ons niet al te grote voorstellingen maken. Het was een klein, rechthoekig gebouwtje met een oppervlakte van 7 x 14 m. en waarschijnlijk nog zonder toren. In de loop van de tijd is het gebouw in de 15e en 16e eeuw uitgebreid en kreeg het ongeveer zijn tegenwoordige vorm.

Brantgum had vroeger een aantal 'zaten', waarvan de meeste in de loop der tijd verloren zijn gegaan, zoals Amminga, Teijtiema, Jaringa, Menneda, Minnerda, Verdouwema, Montiama en Ripema.

Eind 18e eeuw zijn we in het begin van de tijd van patriotten en Fransen, een tijd die ook Brantgum niet geheel onberoerd heeft gelaten. Zo werd Geert Geerts in 1795 opgepakt omdat hij "Oranje boven" had geroepen. Hij kwam in de gevangenis in Leeuwarden terecht en werd op 29 september veroordeeld tot een half jaar verbanning uit Friesland. Hij keerde later weer in Brantgum terug en zijn naam komt dan ook weer voor op de kerklijst van 1798. Wel bleef hij voorlopig uitgesloten van het kiesrecht, want op het stemregister voor de grondvergaderingen van 1798 komt hij niet voor.

Ook bestuurlijk bracht de franse tijd grote veranderingen. Tot die tijd maakte Brantgum deel uit van de door grietman en bijzitters bestuurde grietenij Westdongeradee. In 1811 werd die gesplitst in drie kleine gemeenten, Holwerd, Ternaard en Nes, waar een door het franse gezag aangestelde maire en adjunct maire het voor het zeggen hadden. Brantgum maakte deel uit van de mairie Holwerd. Lang heeft die toestand niet geduurd en de val van Napoleon en het vertrek van de fransen uit ons land werd de oude toestand weer hersteld. Daarbij was er echter êên uitzondering en die kennen wij vandaag nog. Het door de Fransen ingestelde kadaster kent die oude indeling nog steeds en daardoor hoort Brantgum bij de kadastrale gemeente Holwerd.

Brantgum was rond 1840 een levendig dorp. Naast landbouw en veehouderij, het hoofdmiddel van bestaan, werden in het dorp tal van beroepen uitgeoefend.zoals bakker, schoenmaker, smid, timmerman, linnenwever, koopman, winkelier, schipper, kastelein, naaister en onderwijzer, zo blijkt uit de Volkstelling van dat jaar. Tien jaar later was de kastelein naast zijn herberg een wagenmakerij begonnen. Zijn vrouw dreef de bij de herberg horende winkel. Bovendien vestigde zich een schilder, een aanwinst voor het dorp.

In 1843 was het aloude schoollokaal vervangen door een nieuw gebouw, waarin zowel meester als leerlingen onderdak vonden. Het traktement van de meester was in die tijd niet bepaald hoog en dat leidde er toe dat de meester in 1856 wegens diefstal van lood van de kerktoren tot een gevangenisstraf van êên jaar werd veroordeeld. Het was een man, "die het noch aan bekwaamheid, noch aan scherpzinnigheid des verstands ontbreekt, een man met kennis en fijn oordeel, maar zonder goeden wil en zedelijke macht", aldus de burgemeester in zijn mededeling aan de gemeenteraad van dit treurige feit. (bron: Wim Keune, streekarchivaris Noordoost Friesland, 1990. Dit stuk is een samenvatting van een veel uitvoeriger betoog over de geschiedenis van Brantgum, dat u kunt vinden op de dorpssite van Brantgum onder het kopje Geschiedenis, zie onderaan deze pagina bij Links)

Bezienswaardigheden
- De hervormde kerk van Brantgum dateert oorspronkelijk (en deels nog steeds) uit de 12e eeuw. Koor en toren zijn er in latere eeuwen aan toegevoegd. De terp waar de kerk op staat is een archeologisch monument.
- Miedenmolen uit 1855.
- Standbeeld van de in Brantgum geboren schilder Ids Wiersma, vervaardigd door beeldhouwer Gosse Dam.

Jaarlijkse evenementen
- Iepenloftspul (= openluchtspel) Brantgum (eind juni / begin juli).

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Brantgum (online te boeken).

Literatuur
- Tweedehands boeken over Brantgum (online te bestellen).

Links
- Site van en over Brantgum met o.a. geschiedenis, actualiteiten, activiteitenagenda, foto's en lokale links.
- Dorpshuis De Terpring.
- Dorpswapen van Brantgum.
- Nieuws uit Brantgum, Foudgum en Waaxens op Twitter.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)