Born

Status
- Born is een dorp in de provincie Limburg, in de regio Westelijke Mijnstreek, gemeente Sittard-Geleen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2000.
- Onder het dorp Born valt ook de buurtschap Graetheide.

Naam
Lokale schrijfwijze en uitspraak
Bor
Oudere schrijfwijzen
1125 Burne, 1150 kopie midden 13e eeuw Borne.
Naamsverklaring
Door metathesis ontstaan uit het Germaanse brunnan-* ‘bron’. (1)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
Born ligt NW van Sittard en grenst in het W aan het Julianakanaal.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Born 243 huizen met 1.453 inwoners, verdeeld in dorp Born 90/590 met de buurtschappen Hogenberg en Heide (= Hoogenberg en Graetheide) 11/64, Buchten 55/288 en Illekoven (de Z helft) 11/69 en dorp Holtum 70/406 met buurtschap Klein-Holtum 6/36.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Born in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven en gelijk weer opgericht. De nieuwe gemeente Born werd als volgt samengesteld:
van Born: 1.308 hectare met 8.050 inwoners;
van Grevenbicht: 357 hectare met 2.645 inwoners;
van Obbicht en Papenhoven: 409 hectare met 2.474 inwoners;
van Susteren: 40 hectare met 19 inwoners;
van Nieuwstadt: 195 hectare met 8 inwoners;
van Roosteren: 52 onbewoonde hectaren.
- Per 1 januari 2001 is de gemeente Born opgeheven en opgegaan in de gemeente Sittard-Geleen met 2.234 hectare, 5.662 huizen en 14.497 inwoners.
- Tegenwoordig heeft het dorp Born ca. 2.000 huizen met ca. 5.500 inwoners.

Geschiedenis
Born is verbonden met de legendarische koning Zwentibold of Sanderbout. Deze was van 895-900 koning van Lotharingen en stierf in een gevecht nabij de Maas. Zwentibold is begraven in Susteren, waar zijn dochters in het klooster intraden. Zijn hoofd wordt er als relikwie vereerd. Zwentibold is ondanks zijn geringe regeerperiode belangrijk gebleven voor de regio dankzij de aan hem toegeschreven schenking van de Graetheide. Deze schenking van de duizenden hectaren grote heide zou door hem gedaan zijn aan de veertien omliggende kerspelen (parochies). Het zogenoemde Bescheijt van den Graet is echter slechts uit kopieën, waarvan de vroegste uit de 15e eeuw dateert, bekend. Dat neemt niet weg dat de dorpen eeuwenlang de onverdeelde Graetheide gezamenlijk hebben bezeten, overigens niet zonder conflicten met elkaar…

In de 18e eeuw begon men met de ontginning van de heide, die met name na de uiteindelijke verdeling in het eerste kwart van de 19e eeuw snel verder ter hand werd genomen. Later is de Graetheide deels gebruikt voor delfstoffenwinning: bruinkool en steenkool. De mijn Maurits, later DSM (nu deels Chemelot) is hier de voortzetting van. (3305)

Tegenwoordig dragen diverse instellingen en stichtingen in de regio diens naam, en ook in legenden en volksverhalen leeft hij voort. Zelfs de parkeerplaats met tankstation op de A2 ter hoogte van Born heet Swentibold.

Om de vele mijnwerkers die werkloos werden ten gevolge van de mijnsluitingen in de periode 1965-1974 - de Geleense Maurits sloot als eerste de poorten, in 1967 - aan nieuw werk te helpen, werd onder meer de DAF-fabriek in Born gebouwd. In 1975 nam Volvo deze fabriek over. Daaruit is NedCar ontstaan, een samenwerkingsverband tussen Volvo en Mitsubishi.

De oude kern van Born wordt 'het staedtgen' genoemd en is bezienswaardig, met panden uit de 16e en 17e eeuw.

Born heeft een imposante dubbelsluis in het Julianakanaal (zie ook hieronder bij Recente ontwikkelingen).

Recente ontwikkelingen
De sluizen bij Born en Maasbracht worden de komende jaren ingrijpend verbouwd en 68 meter langer gemaakt (of is dit inmiddels al gebeurd?, red.). Dat blijkt uit het Tracébesluit Maasroute. In totaal wordt de middelste van de drie sluiskolken bij Born over enkele jaren 210 meter lang. Nu is deze sluis nog ‘maar’ 140 meter lang. In Maasbracht gaat het om de oostelijke kolk, die eveneens 210 meter lang wordt. Het verlengen van de sluiskolk bij Born en Maasbracht is noodzakelijk om tot aan Maastricht tweebaksduwvaartschepen te kunnen laten varen. Die schepen liggen niet alleen vijftig centimeter dieper in het water dan de vrachtschepen die nu over het Julianakanaal varen, maar zijn ook langer (tot een maximumlengte van 190 meter) en zouden niet in de sluis passen als er geen verlenging van de kolk zou komen. De verlenging van de sluis vindt in beide gevallen plaats aan de bovenzijde, richting Maastricht. Zowel boven- als benedenstrooms worden voor de sluis nieuwe geleiders en aanlegsteigers aangelegd, waardoor de lange schepen meer plaats krijgen om te wachten voordat ze geschut worden. Rijkswaterstaat, dat verantwoordelijk is voor de verlenging van de sluis, wil de bestaande bewegende delen hergebruiken als de kolk langer gemaakt wordt.

Op termijn wordt overigens het waterpeil in het Julianakanaal tussen Born en Maasbracht met 25 centimeter verhoogd, om het varen met grotere schepen mogelijk te maken. Dit heeft tot gevolg dat ook de kaden van de havens in dit gebied hoger gemaakt moeten worden. Ook moeten de bruggen van Roosteren en Echt worden verhoogd. Op het traject tussen Born en Maastricht wordt het kanaal op verscheidene plaatsen verbreed. Dat gebeurt onder andere tussen Berg aan de Maas en Obbicht, waar de dijk zo'n twintig meter wordt opgeschoven in oostelijke richting. Een zelfde verbreding moet ook gerealiseerd worden op het kanaalgedeelte tussen de brug bij Urmond en de haven van Stein. Tussen de haven van Stein en Geulle vindt de verbreding van het kanaal vooral aan de westelijke kant plaats. (3020 22-7-2002)

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)