Grebbelinie

De Grebbelinie was een verdedigingslinie tegen vijandige troepen, een voorverdediging van de Hollandse Waterlinie, gebaseerd op het principe van inundatie (onder water zetten) van een gebied, waardoor het onbegaanbaar zou worden voor de vijand.

Om het waterpeil te reguleren werden dijken, kaden en sluizen langs de waterlinie gebouwd. En om het gebied te verdedigen, werden kazematten (bunkers) en andere verdedigingswerken gerealiseerd.

De Grebbelinie loopt van het Eemmeer (oorspronkelijk Zuiderzee, later IJsselmeer) bij Bunschoten-Spakenburg, via de Eem, het Valleikanaal en de Gelderse Vallei naar de Neder-Rijn bij de Grebebberg te Rhenen.

De sluis bij Spakenburg speelde een cruciale rol in het geheel: de sluis reguleerde het waterpeil in de polders, maar in tijden van oorlog kon zij water inlaten om het land tot Amersfoort en verder onder water te zetten. Dit laatste was alleen mogelijk bij springvloed, als de waterstand hoog genoeg was. Om het waterpeil hoog te houden, werd de sluis vervolgens afgesloten met schotbalken.

De aanleg van de Grebbelinie is gestart in 1745. Diverse nog in het landschap aanwezige onderdelen van de linie dateren nog uit die tijd, zoals de Groeperkade en Fort Daatselaar bij Renswoude.

In 1794 is de linie voor het eerst gebruikt, tegen de inval van de Fransen. Zij het zonder succes: door de strenge vorst trokken de vijandige legers probleemloos over de bevroren rivieren en ijsvlakte. Zo'n anderhalve eeuw later, toen de Duitsers op 10 mei 1940 Nederland binnenvielen, vormde de versterkte 'Valleistelling' de hoofdverdediging van ons land. De linie heeft toen enkele dagen stand gehouden. In 1944 keerden de Duitsers de linie om. De 'Pantherstellung' moest nu de vanuit het westen naar Duitsland optrekkende vijand tegenhouden. In 1951 is de militaire status van verdedigingswerk van de Grebbelinie opgeheven. De resterende onderdelen van de linie zijn veelal beschermd, zowel vanwegde de cultuurhistorische waarde als de natuurwaarde. De individuele objecten langs de Grebbelinie worden bij de plaatsen in kwestie beschreven.

Recente ontwikkelingen
Herontwikkeling Grebbeliniedijk langs de Eem
Waterschap Vallei & Eem, gemeente Amersfoort en provincie Utrecht gaan samen de Grebbeliniedijk langs de Eem herontwikkelen. De dijkverbetering wordt afgestemd op de aanleg van een wandel- en fietspad en de verplaatsing van het Huis voor de Watersport. Bovendien krijgt de dijk het aanzien van de oude Grebbelinie. Uiterlijk in 2015 zijn de werkzaamheden afgerond. De samenwerking voorziet in de aanleg van een fietspad van ruim 3,5 kilometer van de Maatweg in Amersfoort tot aan fietsbrug de Malesluis. Hierdoor ontstaat een nieuwe recreatieve fietsroute tussen Soest en Amersfoort. Voor de dijkverbetering tussen de Maatweg en Krachtwijk gaat het waterschap het oude profiel van de Grebbelinie toepassen. Krachtwijk - iets ten noorden van de Malesluis - maakte als aarden verdedigingswerk onderdeel uit van de Grebbelinie. Waterschap Vallei & Eem gaat de komende jaren 24 kilometer van de dijk langs de randmeren en de Eem verbeteren zodat de dijk voldoet aan de nieuwe normen van het Rijk. De Grebbeliniedijk is daar een onderdeel van. (bron: Waterschap Vallei & Eem, 7-2-2011)

Grebbelinie aangewezen als rijksmonument
De Grebbelinie is vanaf 1744 een belangrijke troef geweest in de verdediging van ons land. Telkens werd de ingenieuze waterlinie verder versterkt. Daarmee vormt hij een unieke staalkaart van verdedigingswerken over twee eeuwen. De liniewal, forten, kaden, sluizen, bunkers, tankgrachten en versperringen zijn nog altijd zichtbaar in het landschap. Daarom is de Grebbelinie in april 2011 benoemd tot rijksmonument.

Grebbelinie Boven Water!
De Grebbelinie heeft de afgelopen jaren geïnspireerd tot een vruchtbare samenwerking tussen overheden en eigenaren. In 2006 startte de provincie Utrecht het programma Grebbelinie Boven Water! Daarin werken Utrecht en Gelderland, de gemeenten van de Grebbelinie, Waterschap Vallei & Eem en Staatsbosbeheer aan het weer herkenbaar en beleefbaar maken van de Grebbelinie. Zij nemen de cultuurhistorische waarden als vertrekpunt voor een reeks landschappelijke, recreatieve en toeristische ontwikkelingen. De Stichting Vernieuwing Gelderse Vallei (SVGV) is coördinator voor alle initiatieven. Zo is Fort Daatselaar bij Renswoude in oorspronkelijke staat teruggebracht en de Asschatterkade bij Leusden toegankelijk gemaakt voor publiek. Een nieuw thematisch Grebbeliniepad loopt vanaf Rhenen naar Spakenburg. Fort aan de Buursteeg zal een bestemming krijgen als ‘Poort voor de Gelderse Vallei' en als centraal bezoekerscentrum voor de Grebbelinie.

Links
- Overzicht van de beschermde onderdelen van de Grebbelinie op de site van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
- Grebbelinie op Wikipedia.
- Stichting Grebbelinie.
- Grebbelinie in het Vizier (Woudenberg).
- De Grebbelinie Boven Water (informatie over de activiteiten rond het herstel en beheer van de Grebbelinie).