Voormalig Huys te Peyse

Aan de Brinkweg 2 bevindt zich het (voormalige) Huys te Peyse: op deze plek werd door de adellijke familie Lewe begin 16e eeuw een groot steenhuis gebouwd, dat de status van havezate verwierf. Dit betekende o.a. dat de bewoner in de 17e en 18e eeuw werd toegelaten tot het Ridderschap, wat in Drenthe ook bestuurlijke macht met zich meebracht.

Zo vonden destijds op dit Huis vergaderingen van de Etstoel plaats, het hoogste rechtscollege van Drenthe, bestaande uit een ‘drost’ (een soort rechter) en 24 ‘etten’, vertegenwoordigende leden namens verschillende ‘dingspelen’ (een soort districten). Een gedenkwaardige bijeenkomst vond plaats in 1625, toen na het overlijden van Prins Maurits op deze plaats de Drentse bestuurders een nieuwe stadhouder voor Drenthe kozen tijdens een buitengewone landdag.

Het huis zelf was groot van omvang, met achttien kamers. Er was niet een soort landgoed in traditionele zin aanwezig, maar wel behoorden diverse landerijen, bossen, vennen en heide in het gebied tussen Peize, Roden en Lieveren toe aan het huis. Het gebouw had een schathuis en was omgeven door een gracht. In 1812 stond het nog prominent op de Franse Kaart, niet lang daarna is het geheel afgebroken. Restanten werden gebruikt bij de opbouw van het huidige woonhuis op ongeveer dezelfde plaats (waarbij de oude kloostermoppen en smalle, lange vensters nog herkenbaar zijn). Vandaar dat het huidige huis ook een gevelsteen heeft met het jaartal 1706 en de wapens van de voormalige bewoners van het Huys te Peyse, de families De Coninck en Van den Clooster.

Tijdens onderzoek in 1959 en 1999-2000 zijn de precieze locatie, alsmede resten van de gracht, fundering en houten brugpalen aangetroffen. Het beste zicht hierop hebt u vanaf het smalle Burchtlaantje, dat trouwens sowieso een aardige blik over Peize biedt. Een infopaneel vertelt kort de historie en met houten palen zijn onlangs de contouren van het huis en de voormalige slotbrug aangegeven. Achter het huidige woonhuis is een oude boomgaard nog aanwezig.