Hervormde kerk

Hervormde kerk aan de Brink, uit de tweede helft van de 13e eeuw. De huidige toren is echter aanmerkelijk jonger en wel uit 1803. Deze kwam, na bijna twee eeuwen, in de plaats van een forsere toren aan de westkant, die reeds in 1624 was afgebroken. Deze fraaie, historische kerk is kenmerkend voor (Noord-)Drenthe. Het koor is uit 1824, welk grotere en verhoogde exemplaar een vorige kleinere versie verving. De bij dit oude koor behorende triomfboog is hersteld tijdens restauratiewerkzaamheden in 1964-1969. Ook zijn toen de oorspronkelijke romaanse vensters in ere hersteld. Deze combinatie is harmonieus, het dient echter vermeld te worden dat zij niet geheel historisch is, aangezien de betreffende vensters niet op die plaats zaten.

Het interieur van de kerk is bijzonder, met aan de noordkant een altaarsteen van rode zandsteen met vier wijdingskruisjes ingebeiteld in de hoeken; oorspronkelijk was dit een sarcofaagdeksel. Ook zijn er twee hardstenen grafzerken, die later in het koor zijn neergelegd. Het doopvont is ook van zandsteen en is, na omzwervingen, door het Drents Museum in bruikleen in de kerk geplaatst. De eikenhouten preekstoel is uit 1751. Verder is in het koor een opvallende ‘herenbank’ aanwezig. Deze behoorde toe aan de adellijke familie Kymmell, die zowel in Roden als in Peize veel bezittingen had. Samen met het doophek is deze geplaatst in 1824.

Zeer vermaard is het Hinszorgel in de kerk. De oudste delen van dit werk stammen uit 1631 en zijn gebouwd door Anthonie Vrebeeck. Het orgel stond toen in het Groninger Pepergasthuis. De beroemde orgelbouwer Arp Schnitger breidde het in 1697 uit, terwijl A.A. Hinsz in 1757 het gehele orgel verder aanpaste en nog groter maakte, alsmede het zijn kenmerkende klanken gaf. Orgelbouwer P. van Oeckelen zorgde ervoor dat het instrument in 1861 overgebracht werd naar Peize, waar door een schenking dit bijzondere instrument aangekocht kon worden. Af en toe worden er orgelconcerten gegeven, waarbij de vorm van het Godshuis zorgt voor een goede akoestiek.

Peize heeft nooit een grote toeloop van kerkgangers gekend en ver voor vele plaatsen elders in den lande waren de verschillende genootschappen hier al heel vroeg ‘samen op weg’.

Links
- Pagina over het Hinsz-orgel in de hervormde kerk van Peize.
- Site "Kerk van Peize".