Commanderije van de Ridders van Sint Jan

Op letterlijk een steenworp van de NH kerk liggen de bouwdelen die resten van het complex van de Commanderije van de Ridders van Sint Jan (Hofstraat 3-5). Hier was een vestiging van de Johannieters, oftewel de Hospitaalridders, een ridderorde die werd gesticht in de 12e eeuw. De orde hield zich destijds bezig met het beschermen van het Christendom, het verplegen van zieken en de armenzorg. De commandeur was het lid dat het gezag uitoefende.

Een Commanderije bestond uit een huis, een hof, een kapel en een kloostergang. Van de Commanderije van Montfoort - gevestigd in 1544 en de jongste in de Nederlanden - zijn alleen nog de kloostergang en de kapel met veelhoekige afsluiting te vinden. Deze bouwwerken zijn in wezen laatgotisch, maar bevatten beeldbepalende renaissance-elementen. Zo maken bijvoorbeeld de driehoekige timpanen, de pilasters en de arabesken van de voorgevel van de kapel iets markants. De commandeurswoning is gesloopt. In 1966 is de kloostergang gerestaureerd en in 1976 de kapel. De muur van de kloostergang is gebouwd op een oude tuinmuur, die uit grote stenen bestond.

In de binnenhoek tussen gang en kapel zijn funderingsresten gevonden van een traptorentje dat toegang gaf tot de galerij van de kapel en de ruimte boven de gewelven. Deze traptoren is voor een deel op de oorspronkelijke hoogte gerestaureerd. De deuren die toegang geven tot de kloostergang zijn grotendeels nog origineel 16e eeuws. Het linker winket (voetgangersdeurtje) is oorspronkelijk. Het rechter is van later datum en nu dichtgemaakt.

Het complex, dat nu de functie van raads- en trouwzaal heeft, is een van de weinige gebouwencomplexen van de Johanniter Orde in de provincie Utrecht die, samen met het Catharijneconvent in Utrecht, de tand des tijds heeft doorstaan. (124, 341, 342)