Gemaal, molenaarswoning en machinistenwoning

Zuidelijk van Lopikerkapel ligt de polder Batuwe. Deze polder loosde zijn overtollige water aanvankelijk op een natuurlijke wijze op de Enge IJssel (parallel aan de Lopikerweg Oost). In de 16e eeuw moest men overgaan op windbemaling. Het water werd via een wipwatermolen, de Watermolen van de Baate, uitgeslagen op een bedijkte boezem, die in rechtstreekse verbinding stond met de Enge IJssel. In de tweede helft van de 19e eeuw werd ten zuiden van de molen een molenaarswoning gebouwd.

De molen is in 1905 afgebroken en vervangen door een centrifugaal pompgemaal met een petroleummotor. In 1937 is deze vervangen door een ruwoliemotor. In het kader van de Ruilverkaveling Lopikerwaard is het gemaal in 1987 buiten gebruik gesteld. Het nieuwe Lekgemaal De Koekoek, zuidwestelijk van Lopik*2, heeft de functie van dit gemaal overgenomen.

Omdat het gemaal op de plaats van de vroegere molen is gebouwd, is het oorspronkelijke waterstaatkundige concept nog intact. De boezem sluit in de stroomrichting aan op de Enge IJssel. Watergangen, verkaveling, dijken, de oude molenaarswoning en de ‘nieuwe’ machinistenwoning vormen samen een uitstekend voorbeeld van een kleinschalige waterstaatkundige assemblage*3. (214)

*2 Zie verder aldaar bij Bezienswaardigheden.
*3 Een assemblage betekent in dit verband de afzonderlijke onderdelen die in waterstaatkundig / stedenbouwkundig / functioneel opzicht een samenhang vertonen.