Gemaal van Vogelzang en Wiel en gemaal De Koekoek
Als onderdeel van de Ruilverkaveling Lopikerwaard, die in 1979 is vastgesteld, zijn de toenmalige 16 gemalen vervangen door 4 nieuwe gemalen. Eén van de oude gemalen is het gemaal van Vogelzang en Wiel, gelegen in de oksel van de Rolafweg en de Lekdijk, verzorgt de afwatering van de polders Vogelzang (oostelijk van de Rolafweg) en Wiel (westelijk van de Rolafweg). Het ‘bezwaarwater’ van deze polders wordt onder meer via een veldwetering parallel aan de M.A. Reinaldaweg en een watergang parallel aan de Rolafweg-Zuid doorgevoerd. Het gemaal slaat dit water vervolgens uit via een duikerbuis door de gedichte heul*1 in de Lekdijk op een buitendijkse voorboezem die uitstroomt in de Lek. Vóór de stichting van het gemaal werd de afwatering via tweetrapsbemaling verzorgd, te weten de Watermolens van Vogelsang en Wiele en de Voormolen van Vogelsang en Wiele, buitendijks aan de Lek gelegen. Maar dit afwateringsstelsel bleek sinds begin 18e eeuw als gevolg van inklinking van de bodem en problemen met de opvoercapaciteit onvoldoende om de polders af te wateren. Mede door diverse natuurrampen en onderhoudsproblemen met de molens, gingen de polders in 1872 over tot de stichting van het huidige gemaal. Dit in 1947 geëlektrificeerde stoomgemaal bracht een aanzienlijke verbetering in de afwateringstoestand, waaraan ook werd bijgedragen door de kanalisering van de Lek. Van de oorspronkelijke molenassemblage*2 resteren nog de molenplaats van Wiel, kaderesten van de tot machinevliet veranderde binnendijkse boezem, de kade die beide polders scheidde (nu Rolafweg-Zuid), de heul in de Lekdijk, de buitendijkse bedijkte voorboezem en het relict*3 van de Voormolen op de Lekoever.
*1 Een heul is een opening in een dijk om twee door die dijk gescheiden wateren te verbinden. Een opening die overwelfd is en verder bestaat uit een aantal civieltechnische en/of waterstaatkundige componenten.
*2 Een assemblage betekent in dit verband de afzonderlijke onderdelen die in waterstaatkundig / stedenbouwkundig / functioneel opzicht een samenhang vertonen.
*3 Een relict is een overblijfsel uit een vroegere tijd dat nog getuigt van de oorspronkelijke functie.
Hoewel het gemaal geen architectonische betekenis meer heeft, is het door zijn historische typologie wél van waarde. Het onderscheidt zich van andere gemalen door de uitkijkpostfunctie in combinatie met wonen op de verdieping. Er valt een vergelijking te trekken met het Waterschapshuis in Jaarsveld: zicht op de bedreigende rivier. Verder geeft de totale assemblage – door duidelijk herkenbare elementen als heul, boezem en machinevliet – een goed inzicht in de waterstaatkundige functie van de uitwatering van Wiel/Vogelzang. Vooral de heul is daarbij – door zijn afmetingen en detaillering, de verbondenheid met de Lekdijk en de relatie met binnendijks gemaal en buitendijkse boezem – van grote betekenis. Ook het buitendijkse gedeelte, met de ruïne van de Voormolen, is landschappelijk waardevol. Tenslotte is dit het enige waterstaatkundige complex dat ‘tegen de bocht op’ afwatert. (214)
Eén van de nieuwe gemalen is De Koekoek, zuidwestelijk van Lopik gelegen. Het is in 1986 in gebruik genomen en onder meer vernoemd naar huis De Koekoek en het Koekoeksveer. Het is het grootste gemaal van de vier. Het bevat twee gesloten schroefpompen (centrifugaal) met een capaciteit van ieder 336 kubieke meter per minuut. De opvoerhoogte bedraagt circa 3,30 meter bij een afmaalpeil van 2,30 meter NAP. Het gemaal doet dienst voor de waterbeheersing in bijna de helft van de Lopikerwaard. Het gaat om een oppervlakte van circa 6.000 hectare. (214)