Gerbrandytoren

Ligging
De prof. Gerbrandytoren, ook wel aangeduid als televisietoren, is een zendmast in de gemeente IJsselstein, en heeft daar ook altijd onder gevallen, hoewel in sommige publicaties staat dat de toren aanvankelijk onder de gemeente Lopik zou hebben gevallen en later, middels grenscorrectie, aan de gemeente IJseselstein zou zijn toegevallen. Dat is echter niet correct. In deze hoek hebben allerlei herindelingen en grenscorrecties plaatsgevonden, maar niet tussen Lopik en IJsselstein.

Bouw, naamgeving en hoogte
In 1958 is aan de Hoge Biezendijk, temidden van weilanden en boomgaarden, een televisietoren gebouwd in opdracht van de Nederlandse Omroep Zender Maatschappij (Nozema). De basis, een 100 meter hoge betonnen cilinder, is in 19 werkdagen gebouwd door toepassing van een glijbekisting, voor die tijd een unieke wijze van betonbouw. Daarop plaatste men een stalen antennemast, waarna de televisietoren op 9 mei 1961 door koningin Juliana in gebruik is gesteld. De toren is vernoemd naar professor en oud minister-president mr. Pieter Sjoerds Gerbrandy, tot 1958 voorzitter van de Raad van Beheer van Nozema. De Gerbrandytoren, aanvankelijk 382 meter hoog (100 m betonnen toren, 250 m stalen mast, 32 m antenne) maar in 1987 door vervanging van de antenne verlaagd tot 375 meter, is het hoogste punt van Nederland. Het is zelfs lange tijd het hoogste punt van Europa geweest. Engeland en Rusland kennen nu echter hogere torens. De IJsselsteinse toren is echter nog altijd ruim 40 meter hoger dan de Eiffeltoren in Parijs. De Gerbrandytoren wordt tegenwoordig beheerd door NOVEC (voorheen Nozema), samen met KPN (voorheen PTT). Bij helder weer is de mast in de wijde omtrek te zien (zo is hij onder meer zelfs in Amstelveen waargenomen).

Liften
In de mast bevinden zich twee liften. De eerste gaat tot de top van de betonnen KPN-toren, 96,20 meter hoog. De tweede is een heel smalle lift in de 259,60 meter hoge buismast van de Nozema, die je in 7,5 minuut tot 335 meter hoogte brengt. Het laatste stuk moet met een trap worden overbrugd. Helaas is de toren niet voor publiek toegankelijk.

Andere masten in de omgeving
De eerste zendmast in de Lopikerwaard was een stalen radiozender van 80 meter hoog, met een noodgebouwtje, Z van de huidige Gerbrandytoren, aan de Radiolaan in het uiterste oosten van de toenmalige gemeente Jaarsveld (op de oudste radio's stond ook 'Jaarsveld' als zoekmogelijkheid). In 1939 kwamen er in de nabijheid, in Lopikerkapel, op grondgebied van de gemeente Lopik, nog twee radiomasten bij, dat waren de zendmasten die in de radiogidsen als zendmast Lopik bekend stonden (voor nadere informatie zie de link). De Gerbandytoren wordt aangeduid als televisietoren en wordt, o.a. blijkens dit artikel over de Gerbrandytoren, zij het op zich dus foutief, ook weleens aangeduid als 'Lopik'. Naast deze zenders staat er in Cabauw nog een zogeheten ‘meetmast’ (die, weliswaar foutief, soms ook 'snuffelpaal' wordt genoemd, want dat is namelijk niet de functie van die mast).

Hoogste kerstboom ter wereld
Tijdens kerstdagen is de zendmast de hoogste kerstboom van Nederland, sterker nog de hoogste kerstboom van de hele wereld; hij hangt dan vol met lampjes, wat ’s avonds een feeëriek gezicht is. U zult zich ongetwijfeld afvragen hoe die lampjes aan de tuidraden worden bevestigd. Welnu, aanvankelijk zaten de lampjes op kleine wagentjes die via een lier langs de tuidraden omhoog werden getrokken. De wielen bleken echter schade te veroorzaken aan de coating van de draden. Op 300 meter hoogte gaat de wind namelijk flink tekeer, ook als het beneden windstil is. Daardoor gingen de wagentjes teveel denderen. Reparatie van de tuien gebeurde vroeger overigens door iemand in een bakje langs de tui omlaag te laten zakken. Tegenwoordig gebeurt het volautomatisch, met een kabeltrolley, voorzien van drie camera’s, een spuitmond en een borstel die vanaf de grond kan worden bediend. Een prijsvraag onder studenten van technische hogescholen en universiteiten bracht de oplossing: het winnende concept is van de TH West-Brabant, dat behelst dat er nu hulptuien omhoog worden gehesen. Dit zijn draden van kevlar, een ijzersterke kunststofvezel. De lampen zijn een nieuw type gasontladingslampen, die maar 35 watt sterk zijn en toch veel licht geven. De piek wordt er nog met de hand op gezet.

Wij ontvingen op een verzoek in 2002 aan Nozema om nadere informatie de volgende toelichting van medewerker Rob Roskam: “Het idee dat de lampjes het gehele jaar in de toren hangen is onjuist. De lampjes zijn bevestigd aan lange kevlar tuien, die ongeveer een maand voor de kerst worden aangebracht. Ze worden beneden gemonteerd op containers (met betonblokken verzwaard), die tijdelijk in het weiland van een aantal buren worden geplaatst. Boven zijn ze op vier verschillende hoogten aan de toren bevestigd. Hier zijn vijf installatiemedewerkers twee á drie weken mee bezig. Dit hangt sterk af van de weersomstandigheden waarbij moet worden gewerkt. Bij te hoge windsterkte kan namelijk niet worden gewerkt. Een strakke bries op de grond, betekent op driehonderd meter hoogte stormachtig. Boven windkracht drie kan niet meer worden gehesen. Het inhangen kost rond € 50.000 aan arbeidskosten. Het laten hangen van de tuien kan niet, omdat de tuien dan te veel schade oplopen, waardoor de levensduur sterk terugloopt. Ook de containers moeten begin januari weer uit de weilanden worden gehaald, waarna de schade aan het gras kan worden hersteld. De tuien met lichtjes worden over vijf jaar afgeschreven. Kosten zijn per jaar circa € 25.000. Dit is in totaal zo’n € 75.000. De kosten voor het energiegebruik zijn relatief laag, omdat de 120 kerstlampjes 35 watt per stuk gebruiken. Alleen de piek gebruikt wat meer stroom.”

In 1998 verwierf deze 'kerstboom' erkenning met een vermelding in het Guinness Book of Records. Wegens geldgebrek is de traditie een paar keer onderbroken geweest. De Stichting Kerstboom zet zich sinds enkele jaren in om ieder jaar weer de kosten voor de 'kerstboom' gesponsord te krijgen middels donaties van particulieren en instanties.

Links
- Filmpje over plaatsen nieuwe antenne op de Gerbrandytoren d.d. augustus 2007.
- Op 15 juli 2011 heeft er een brand gewoed in de top van de Gerbrandytoren, waardoor een aantal radio- en tv-zenders een aantal uren uit de lucht is geweest.