Fort Ruigenhoek

In de 17e eeuw legde Nederland, ter verdediging tegen de oprukkende Fransen, de eerste (oude) Hollandse Waterlinie aan. Deze waterlinie maakte het mogelijk om stukken land onder te laten lopen met een ondiepe laag water, waardoor het voor de vijand onbegaanbaar was. De linie liep van Muiden naar Woerden en via Schoonhoven naar Gorinchem, ter bescherming van belangrijke strategische plaatsen in Noord- en Zuid-Holland. In 1815 werd besloten om ook Utrecht te omsluiten met de linie, wat de aanleg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie inluidde. Rond 1870 kon deze Nieuwe Waterlinie binnen een kleine drie weken onder water gezet worden, dankzij een systeem van sluizen, dijken en inundatiekanalen.

Door hoogteverschillen in het landschap was het niet mogelijk om de volledige linie onder water te zetten. Bepaalde stukken land bleven droog en dus begaanbaar voor de vijand. Deze stukken werden verdedigd door onder andere een groot aantal forten. Een van deze forten is het Fort Ruigenhoek, even ten noorden van Utrecht. In de jaren 1869/1870 werd dit fort gebouwd ter afsluiting van het acces Ruigenhoekse Dijk en ter verdediging van de keerkade tussen twee inundatiekommen. Ook maakte het deel uit van een vooruitgeschoven fortenkring die als taak had Utrecht te beschermen tegen artilleriebombardementen.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie was bij oplevering al ingehaald door de techniek en heeft zodoende haar waarde als verdedigings-linie nooit kunnen bewijzen. In de periode dat de linie officieel functioneerde, van 1815 tot en met 1963, is de linie drie keer (gedeelte-lijk) in staat van verdediging gebracht, waarvan twee keer tijdens de twee wereldoorlogen in de 20e eeuw. Vooral tijdens de tweede wereld-oorlog bleek dat de verdedigingslinie zijn waarde verloren had, toen de Duitse lucht-macht over de onder water gezette gebieden en forten vloog. De meeste forten zijn nog steeds intact, maar hebben niet langer een militaire functie. In Fort Ruigenhoek was tot 1994 een afdeling van de landmacht actief. In 1997 is het fort overgedragen aan Staatsbosbeheer.

Fort Ruigenhoek is inmiddels een rijksmonument, een plek waar in de winter vleermuizen een veilig heenkomen vinden en waar verschillende beschermde korstmossen groeien. Het fort werd tot voor kort gebruikt door de scouting en jaarlijks wordt onder de naam KAAP een tentoonstelling van actuele beeldende kunst georganiseerd voor gezinnen met kinderen. Beheerder Staatsbosbeheer bezint zich op een 'zinvolle herbestemming' voor het fort. Daartoe is eind 2010 het rapport Hoofdlijnconcepten Fort Ruigenhoek verschenen, dat zes mogelijke varianten uitwerkt. Medio 2011 zal hier een besluit over worden genomen. Stand van zaken herontwikkeling Fort Ruigenhoek december 2010.