Terpen
Provincie komt met proefproject rond behoud en beheer van terpen
Beploeging, verdroging, mestopslag en erosie. Gaandeweg verdwijnt er steeds meer historische informatie uit de terpen langs de Friese kust. Een nieuw project van de provincie moet de sluipende aantasting van deze monumenten afremmen.
Fryslân beroemt zich op de stoere voorouders die zich al voor het begin van de jaartelling op de kwelders vestigden, en daar hun terpen opwierpen om huis en have tegen de elementen te beschermen. ‘Op de klei’ is het terpdorp nog altijd een vertrouwd gezicht. Maar de trots op de geschiedenis heeft zich eigenlijk nooit vertaald in een zorgvuldig beheer van de kunstmatige heuvels in het landschap. De afgelopen anderhalve eeuw laat zich eerder lezen als een geschiedenis van destructie van deze historische schatkamers. In de tweede helft van de 19e eeuw zijn veel terpen afgegraven omdat de vruchtbare aarde goede handelswaar vormde. Kostbare objecten werden soms nog gered, maar van een analyse van de vroegere bewoning kon geen sprake zijn. De afgravingen gingen tot ver in de 20e eeuw door.
Na de Tweede Wereldoorlog groeide het besef dat de terpen unieke archeologische locaties zijn van internationaal belang. Toch ging ondertussen op een minder zichtbare wijze de aantasting van de terpen verder. Bij de ruilverkaveling verdwenen terpsloten en was het voor de boer eenvoudiger om het hoogteverschil wat af te vlakken. In de dorpen op de terpen richtte bebouwing ongemerkt grote schade aan in het bodemarchief.
Laagjes geschiedenis
Ook tegenwoordig is er nog genoeg aan te merken op het beheer. Deskundigen wijzen op de aantoonbare schade die agrarisch gebruik van terpen aanricht. Aanpassing van het waterpeil kan tot verdroging leiden, wat voor veel kwetsbare resten - hout of textiel - funest is. Bij het ploegen van akkers op terpen wordt jaarlijks een laagje van de geschiedenis afgeschraapt. Dat de meeste terpen als archeologisch monument zijn aangewezen, verandert daar niets aan. "De wettelijke bescherming die we hebben voor archeologische objecten, werkt eigenlijk niet voor de terpen”, zegt provinciaal archeoloog Gilles de Langen daarover. "De basis voor het beleid is het Verdrag van Malta, en dat houdt in: iets ongemoeid laten tot er gebouwd moet worden, en dan de verstoorder laten betalen voor archeologisch onderzoek. Maar de terpen liggen juist vooral in heel rustig gebied waar zulke ontwikkelingen niet plaatsvinden.” Volgens de normen van het huidige landelijke beleid worden de terpen dus niet bedreigd, maar uit bovenstaande blijkt wel dat die conclusie niet terecht is. Reden voor de provincie iets te doen tegen de sluipende aantasting van de terpen.
Na de Tweede Wereldoorlog is al veel gebeurd door terpen niet langer af te graven en tot monumenten te maken. Maar toen wist men niet dat ook nietsdoen schade aanricht. Een terp blijft een kunstmatige heuvel, en ook zonder activiteiten zal die altijd wat inzakken en uitvloeien. De provincie Fryslân gaat nu kijken hoe we zo’n proces kunnen stoppen en bepaalde dingen misschien ook weer kunnen omkeren of terugbrengen.
Inventariseren
De eerste stap in het project is het inventariseren en waarderen van terpen. ,,De ene terp is de andere niet. Voor we kunnen zeggen welke terp we willen beschermen, moeten we een goed overzicht hebben. Daarmee beginnen we niet op nul, want de provincie is hier al sinds 1992 mee bezig. Dat loopt nog steeds, ook omdat we nieuwe terpen blijven vinden. Ook moeten we nog veel afwegingen maken op basis van wat we hebben. De ene terp is bijvoorbeeld al heel vroeg bewoond geweest, maar ook weer vrij snel verlaten. Een andere terp kan juist vrij laat zijn gevormd, maar weer andere bijzondere eigenschappen hebben.” Ook het omringende landschap speelt een rol bij de waardering. Een andere factor is de bedreiging. "We zouden kunnen kiezen voor alleen die terpen waar nu geploegd wordt, omdat daar sprake is van acute bedreiging. Maar ook dat is een afweging die we nog moeten maken.”
De Langen hoopt dat het project bijdraagt aan een omslag in het denken over de terpen. "Van onze archieven en onze gebouwen wordt allang geaccepteerd dat we actief moeten werken aan behoud. Dat wordt nog niet gezegd over onze archeologische monumenten, terwijl daarvoor hetzelfde geldt: als je niets doet, verdwijnt het.” (bron: Friesch Dagblad, 26-11-2009)
In Hegebeintum, op de hoogste terp van Friesland, zijn de provincie Friesland en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in 2011 een uniek project gestart. Het gaat om het behoud van Friese terpen die in agrarisch gebruik zijn. Beploeging en verdroging tasten de terpen onbedoeld aan. Gezien de grote wetenschappelijke en landschappelijke waarde van terpen, is het belangrijk het sluipende verval van dit erfgoed tegen te gaan. Vooral terpen in akkerland zijn onderhevig aan slijtage. Door ploegen en verdroging nemen de terpen in waarde af. Met het Terpenproject Fryslân zoeken de partijen samen naar nieuwe oplossingen voor het behoud van de terpen.
Gedeputeerde Jannewietske de Vries: “We denken aan het omzetten van akkerland in grasland, grondruil of grondaankoop, om vervolgens de terpen zo goed mogelijk te gaan beheren. Daar hebben we de hulp van anderen bij nodig, zoals de betrokken agrariërs en gemeenten en hun inwoners. Met hen willen we nauw samenwerken om een succesvol project uit te voeren”. Directeur Cees van ’t Veen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: “Aantasting van archeologische waarden in agrarisch gebied is een landelijk vraagstuk. De provincie Friesland is de eerste die dit probleem met een praktische aanpak te lijf gaat. Samen kunnen we een hoop leren”.
In Friesland zijn zo’n 160 terpen aangewezen als rijksmonument. Daarnaast worden ze beschermd via bestemmingsplannen van gemeenten. Die bescherming is soms onvoldoende. Naast ploegen tast verdroging, door bijvoorbeeld verlaging van de grondwaterstand, terplagen aan. Vooral voorwerpen van hout, been, leer en textiel vergaan snel, zodra het water zakt en er zuurstof bijkomt. Terpen werden tussen ca. 500 v.Chr. en 1200 door bewoners gebouwd om bij hoog water een droge plek te hebben. Ze vertellen ons veel over onze geschiedenis en geven het Friese kustlandschap zijn karakteristieke identiteit. Het Terpenproject Fryslân loopt tot halverwege 2014. Op grond van de opgedane ervaringen en resultaten zal worden bepaald of het terpenproject in Friesland wordt voortgezet. Bovendien wordt dan bekeken of deze aanpak ook buiten Friesland zijn vruchten kan afwerpen. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 27-1-2011)