Skip to content
Bergen op Zoom » Bezienswaardigheid » Gevangenpoort of Lievevrouwenpoort

Gevangenpoort of Lievevrouwenpoort

Plaatsnaam: 
Bergen op Zoom
Beschrijving: 

”Stadspoorten zijn er nauwelijks nog te vinden in Nederland. Dat komt onder meer door de veranderde vestingtechniek in de 18e eeuw. Poorten werden toen vervangen door simpele muren met zware deuren. Slechts bij toeval bleven hier en daar poortgebouwen bewaard. Dit waren meestal oudere stadspoorten die binnen een latere omwalling waren gevallen. Zij deden dan dienst als gevangenis. Een zeer fraai voorbeeld daarvan treffen wij aan in Bergen op Zoom. De twee imposante torens van de Lievevrouwenpoort of Gevangenpoort tonen een stukje van de middeleeuwse vestingwerken, waarvoor we ook tegenwoordig nog bewondering kunnen hebben. Wat een moeite moest men vroeger toch doen om uit handen van vijandelijke legers te blijven. En dan te bedenken met wat voor een primitief gereedschap dergelijke kolossen werden opgetrokken. Elke steen moest met mankracht naar boven worden gesjouwd. En toch blijft zo’n bouwwerk eeuw na eeuw overeind staan.

De poort dateert uit de 13e eeuw (en is daarmee het oudste gebouw van Bergen op Zoom, red.). De naam Lievevrouwenpoort dankt het aan de Mariakapel die vroeger aan de zuidzijde van de poort stond. Vaak heeft men het ook over de Gevangenpoort. Al in de Middeleeuwen werd de poort gebruikt voor het opbergen van gevangenen en het lijfelijk straffen van het gespuis dat in en rond de stad betrapt werd bij het overtreden van de wet.

Wie het bouwwerk bekijkt, komt ongetwijfeld onder de indruk van het massieve karakter. De hele poort ademt als het ware kracht uit. Niet ten onrechte, want de muren op de begane grond zijn niet minder dan 2,15 meter dik. De poort kon worden afgesloten met een ijzeren boom, een deurgordijn en poorten. In de muren zien wij nog de schietspleten om met pijl en boog door te schieten. Bovendien kon een vijand die te dicht in de buurt van de toren kwam nog een lading kokende pek verwachten uit een van de werpgaten.

Het vierkante poortgebouw aan de stadszijde is wat nieuwer. Het bovenstuk dateert uit de 15e eeuw. De poort was eigendom van de markies van Bergen op Zoom. In 1799 kwam het gebouw in het bezit van de Bataafse Republiek. Die droeg het echter al snel over aan de gemeente Bergen op Zoom om er een gevangenis in te maken. Later werd het gebruikt als tijdelijk huis van bewaring. Tot 1931 woonde hier ook een agent van politie.

Heel wat gevaren moest de toren doorstaan. Vaak werd er grote schade aangericht door brand en storm. Op 29 maart 1831 werd de poort ernstig beschadigd door de ontploffing van het nabijgelegen kruitmagazijn Stoelemat. Maar steeds opnieuw wist het enorme bouwwerk stand te houden. De grootste dreiging kwam echter niet van de natuur, maar van inwoners van Bergen op Zoom zelf. Wat moeten wij met dat enorme ding, zo vroeg een aantal inwoners zich af. Op 21 oktober 1881 stuurden zij de gemeenteraad een verzoek om de poort maar af te breken. En met dat idee stonden zij niet alleen, want overal in Nederland werden dergelijke stukken vesting gesloopt. Het waren immers maar ondingen, zo redeneerde men. Ze stonden het drukke vervoer in de weg. Steeds als men van de stad naar de haven ging, moest men die hindernis nemen bij de oude poort. En een echte functie had het gebouw toch niet meer voor de stad. Het stond daar eigenlijk maar nutteloos en lastig te zijn. De enige juiste oplossing, zo vonden zij, zou zijn het ding uit de weg te ruimen. En niet alleen omdat het zo lastig was voor het verkeer, ook het stadsbeeld zou er aanzienlijk op vooruitgaan als het grijze gevaarte zou verdwijnen, waardoor ‘veel zal worden toegebracht tot verfraaiing en verbetering der belendende straten’.

Maar gelukkig waren er in Bergen op Zoom ook nog mensen die daar anders over dachten. Men had al te vaak in andere steden kunnen zien hoe zonde het was wanneer zo’n oude stadspoort tegen de vlakte werd gegooid. Toen A.J.L. Roock in 1885 burgemeester werd van Bergen, kwam aan de discussie een einde. ‘Zolang ik burgemeester ben, durf ik ervoor instaan dat er geen schendende hand aan geslagen wordt’, zo liet hij weten. Een harde houding voor een burgemeester, maar één waarvan nog veel van zijn collega’s veel zouden kunnen leren. Niet in de laatste plaats dankzij hem is Bergen op Zoom een prachtig monument rijk gebleven. Stonden er immers vroeger honderden van dergelijke poorten in Nederland, nu treft men er eigenlijk alleen nog een even mooi exemplaar van aan in Kampen. Andere moesten het droevige lot van modernere tijden ondergaan: de slopershamer. Dat Bergen op Zoom dit niet heeft gedaan, is dan ook ten zeerste toe te juichen. Daarmee heeft het voor zichzelf een indrukwekkend stuk verleden weten te bewaren. (43)

In de doorgang van de Gevangenpoort is nog de gleuf te zien voor een valhek. Het poortgebouw heeft twee moderne Lieve Vrouwebeeldjes gekregen: een zittend van Albert Termotte en een staand van P. van Dongen.

Type: 
Militair object
0