Kerken in Amsterdam

Westerkerk
De Westerkerk (Prinsengracht 281) is door Hendrick de Keyser ontworpen en in opdracht van het Amsterdamse stadsbestuur tussen 1620 en 1631 gebouwd. De Westerkerk was niet de eerste protestantse kerk in Amsterdam, maar wel de grootste die als protestantse kerk werd gebouwd. De Noorderkerk en de Zuiderkerk gingen haar voor. De Nieuwe Kerk en de Oude Kerk waren oorspronkelijk gebouwd voor de rooms-katholieke eredienst en werden tijdens de Beeldenstorm (1566) door de protestanten ontdaan van altaar en beelden en zo overgenomen.

De Westerkerk is gebouwd in renaissancestijl en heeft de vorm van een dubbelkruis. Het gebouw is rechthoekig; 48 meter lang, 28 meter breed en 27,5 meter hoog tot het houten tongewelf in het middenschip. Opvallend aan de kerk is het heldere, ongetemperde zonlicht, dat door 36 grote vensters van alle kanten - de kerk ligt helemaal vrij - naar binnen valt. Dit 'lichteffect' wordt nog versterkt door de witte muren binnenin de kerk.

Het interieur wordt, behalve door de grote ramen, gekenmerkt door grijswit geschilderde, natuurstenen versieringen tussen het witte pleisterwerk. Zuilen, bogen, ribben, pilasters en hoofdgestel van de benedenverdieping zijn van Bentheimer zandsteen en donkergrijs geschilderd. Omdat de Westerkerk in opdracht van het toenmalige Amsterdamse stadsbestuur is gebouwd, is het stadswapen overal in de kerk terug te vinden. De middenbeuk is, evenals de twee hoge zijbeuktraveeën, afgedekt met houten tongewelven die bij hun doorsnijding kruisgewelven vormen. De overige, lage zijbeuktraveeën hebben stenen kruisribgewelven.

Zuiderkerk
De protestantse Zuiderkerk heeft een rijke geschiedenis en is gebouwd tussen 1603-1611. Drie jaar later, in 1614, kwam de toren gereed. De Zuiderkerk was de eerste protestante kerk in Amsterdam. Hendrick de Keyser, die later ook de Amsterdamse Noorderkerk en Westerkerk zou ontwerpen, ontwierp een pseudo-basiliek, bestaande uit een middenbeuk en twee lagere zijbeuken. De topgevels aan de noord- en zuidzijde zijn in de zogenaamde Amsterdamse renaissance stijl gedecoreerd, een stijl die kenmerkend is voor het werk van De Keyser. Na zijn overlijden in 1621 werd hij bijgezet in De Zuiderkerk. Aan de kerk is in de laatste vier eeuwen het één en ander verbouwd. Zo werden de oorspronkelijke glas-in-lood ramen aan het eind van de 17e eeuw vervangen door blank glas om de lichtinval te verbeteren.

Sinds 1929 worden er geen diensten meer gehouden en kreeg de kerk andere functies. Zo diende de kerk als opslagplaats voor bijbels en tijdens de hongerwinter van 1944-1945 deed de kerk tijdelijk dienst als mortuarium. In 1968 kwam de kerk in eigendom van de gemeente Amsterdam. In 1970 werd de kerk gesloten wegens bouwvalligheid. Een ingrijpende restauratie vond plaats tussen 1976 en 1979. Sinds 1988 is De Zuiderkerk in gebruik geweest als gemeentelijk informatiecentrum voor ruimtelijke ordening en wonen. Per 1 januari 2011 trekt het Nationaal Historisch Museum (NHM) in de Zuiderkerk. Het museum zal er debatten, lezingen, evenmenten en tijdelijke exposities organiseren. Het museum huurt de kerk voor een periode van vijf jaar en blijft ondertussen op zoek naar een definitieve locatie.

Adres
Zuiderkerkhof 72. Tel. 020-5527987. Site Nationaal Historisch Museum.

De Nieuwe Kerk
De Nieuwe Kerk in Amsterdam is beroemd vanwege haar spraakmakende tentoonstellingen. Met honderdduizenden bezoekers per jaar is de kerk een van de best bezochte tentoonstellingslocaties in Nederland. De grote exposities over schatten uit andere landen, culturen en godsdiensten zijn bij velen een begrip.

De Nieuwe Kerk ligt in het hart van de stad aan de Dam, vlak naast Het Koninklijk Paleis. Een bezoek aan het monumentale kerkgebouw is zeer de moeite waard. De kerk is ook bekend als plek waar de inhuldigingsceremonie van het Staatshoofd en de nationale 4-mei herdenking plaatsvinden. Koningin Beatrix werd in 1980 officieel in De Nieuwe Kerk ingehuldigd. Op 2 februari 2002 vond in De Nieuwe Kerk het kerkelijk huwelijk plaats van kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima.

Adres
Dam (hoofdingang). Tel. 020-6268168 (Info:6386909). Site De Nieuwe Kerk.

De Oude Kerk
De geschiedenis van De Oude Kerk gaat terug tot circa 1250, toen Amsterdam een kleine nederzetting aan de Amstel was. Behalve voor de uitoefening van het geloof deed de kerk ook toen al dienst voor meer wereldse zaken, zoals het boeten van netten en de reparatie van zeilen. De kerk was een ontmoetingsplaats voor handelaren en er werden toneelstukken gegeven. Deze oudste overdekte openbare plek van Amsterdam kreeg daarom de bijnaam "Huiskaemer van Amsterdam".

De Oude Kerk ziet er nu wel uit als een kerk uit een stuk, maar werd niet in een keer gebouwd. Al vanaf het begin van de veertiende eeuw werd de kerk uitgebouwd en in de zestiende eeuw kreeg het zijn huidige gedaante. Deze uitbreidingen, evenals de verfraaiingen, hielden gelijke tred met de bloeiperiodes van Amsterdam. Aan de buitenkant zijn dan ook de verschillende stijlen van ruim vijf eeuwen bouwgeschiedenis af te lezen. De zijkapellen bijvoorbeeld werden in fases aan de kerk gebouwd. De Hamburger en Binnenlandvaarderskapel stammen uit 1493 en de Weitkoperskapel uit 1506 en zijn aan de Noordbeuk aangebouwd. De Lysbeth Gavenkapel, Huiszittenkapel en Smidskapel aan de Zuidbeuk zijn uit 1503. De Doopkapel is van 1505 en werd vanaf  1678 het familiegraf van Cornelis de Graeff. De houten overkapping van de kerk is 22 meter hoog en is de grootste en oudste houten overkapping in Europa.

De collectie
Het exterieur en interieur van de kerk vormen de collectie van de Oude Kerk. De kerk kent talloze bezienswaardige plekken. Daaronder het Vater-Müller orgel uit 1724. Componist en organist Sweelinck was vierenveertig jaar lang de hoofdbespeler van de voorloper van dit orgel en hij ligt in de kerk begraven. Het Transeptorgel stamt in eerste aanleg uit 1658 en is vervaardigd door de beroemde orgelmaker Hans Wolff Schonat. In de jaren 1964 en 1965 werd in de oude orgelkast een nieuw orgel gebouwd.

Bijzonder zijn de zerkenvloer en diverse praalgraven van Nederlandse zeehelden, waaronder dat van Jacob van Heemskerck. Onder de ruim 2500 grafzerken in de kerk bevindt zich bovendien het graf van Saskia van Uylenburgh, de eerste echtgenote van Rembrandt. Een herdenkingsplaat herinnert aan een andere beroemdheid die in de Kerk begraven ligt, namelijk Kiliaen van Rensselaer, die een van de Nederlandse grondleggers van de voorloper van het moderne New York is.

De gewelfschilderingen en de houten beelden aan de kap werden in de tweede helft van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw aangebracht. Drie gebrandschilderde glazen in de Maria Kapel dateren uit 1555. De twee grote glazen zijn gemaakt door Digman Meynaert naar ontwerp van Lambert van Noort. Het kleinere glas met het Sterfbed van Maria is door Dirck Crabeth vervaardigd. In het koor staan nog koorbanken, misericorden genoemd uit de katholieke tijd, voorzien van voorstellingen die spreekwoorden en gezegden uitbeelden. Van het Heilig Graf is nog het baldakijn te bewonderen.

In de kooromgang herinnert een gebrandschilderd raam van Jan van Bronckhorst aan de Vrede van Munster (1648). De wapens van de burgemeesters van de stad tussen 1578 en 1800 kregen een plaats in de beide glazen aan weerszijden van de kooromgang. In 1681 werd het koor afgesloten met een koperen koorhek. Daarboven werd een tekst ingebracht die luidt: 't misbruyk in Godes kerCk allengskens, Is hier weer afgedaEn in ?t IaEr zeventiCH acht (XVº), een verwijzing naar de alteratie van 1578.

De Preekstoel en dooptuin zijn beide gebouwd in de zeventiende eeuw. Te bezichtigen zijn ook de Collegekamer van de Onze Lieve Vrouwe Broederschap (1571) en de Kerkmeesterskamer (1612) de oude Huiszittenmeesterskamer, die later door de Kerkmeesters in gebruik werd genomen. De IJzeren Kapel die zich boven de librije bevindt, fungeerde als stadsarchief. Daar werden de belangrijke documenten van de stad Amsterdam bewaard.

In 1998 werd een langdurige restauratie afgesloten. Sindsdien kan De Oude Kerk het hele jaar door bezocht worden. Rondleidingen zijn op aanvraag mogelijk. Regelmatig vinden grote en kleinere tentoonstellingen plaats. Voor kinderen van het basis- en voortgezet onderwijs zijn er educatieprojecten in de vorm van speurtochten door de kerk. Naast monument en museum is De Oude Kerk nog steeds een kerk (Hervormd) en regelmatig worden (orgel)concerten en culturele activiteiten georganiseerd.

Adres
Oudekerksplein 1 (ingang Zuidzijde Oudekerksplein). Tel. 020-6258284. Site De Oude Kerk.