Berkel en Rodenrijs

Status
- Berkel en Rodenrijs is een dorp in de provincie Zuid-Holland, in de streek Delfland, gemeente Lansingerland. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2006.
- Wapen van de voormalige gemeente Berkel en Rodenrijs.
- De toenmalige gemeente Berkel en Rodenrijs is in 1855 vergroot met de gemeente Tempel, die overigens toen reeds sinds lange tijd onbewoond was (!). Deze gemeente had een oppervlakte van nog geen 11 hectare.

Naam
Oudere vermeldingen
1266 en 1280-1287 Berkel. 1130-1161 kopie ca. 1420 Roderinse, 1156 kopie begin 13e eeuw Roderisa, in de Volkstelling van 1840 heette Rodenrijs 'Zuideinde of Roodenreis'.
Naamsverklaring
Berkel = samenstelling van berk 'berkenboom' en lo 'bos' (meestal op hoge zandgrond) en aldus 'berkenbos'. Rodenrijs wordt gezien als een samenstelling van het verbogen kleuradjectief rood en rijs 'rijshout, takken'.(1)

Ligging
Berkel en Rodenrijs ligt ZW van Bleiswijk, W van Bergschenhoek (het gebied van deze 3 dorpen wordt gezien hun voorletters de 3B-hoek genoemd), N van Rotterdam (Rotterdam The Hague Airport, voorheen vliegveld Zestienhoven).

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Berkel en Rodenrijs 160 huizen met 1.149 inwoners, verdeeld in dorp Berkel 48/339 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Zuideinde of Rodenrijs 27/192, Bovenmolens bij de Zwet 6/43, Noordeinde 70/512 en buurtschap Leedeweg en polder Westpolder samen 9/63.
- Tegenwoordig heeft Berkel en Rodenrijs ca. 9.000 huizen met ca. 22.000 inwoners.

Geschiedenis
Ontstaan en eerste ontwikkelingen
Vanuit Vlaardingen is het veengebied in deze regio in de 11e en 12e eeuw ontgonnen door slootjes te graven zodat het natte gebied kon afwateren. Op die manier kon de drassige grond worden rijp gemaakt voor landbouw en veeteelt. Zo ontstond als een van de eerste dorpen in deze regio het ontginningsdorp Ouerscie ofwel Overschie. Vanuit Overschie werkte men verder noordwaarts. Gaandeweg ontstond het gebied dat Roodenrise werd genoemd. Omstreeks het midden van de 11e eeuw werd daar een eenvoudig kerkje gebouwd. Het dorpje Berkel lag in het gebied Rodenrijs en is daarmee altijd al een geheel geweest. In 1266 kwam er een stenen kerk in Berkel, op de plaats van de huidige Dorpskerk.

Watermolens
In de 14e eeuw was het ontgonnen gebied zover ontwaterd dat het veen begon in te klinken. Het was nu nodig om het water via de inmiddels hoger gelegen rivieren met behulp van watermolens af te voeren.

Ambachtsheren
De graaf van Holland kon het grote gebied niet alleen besturen en gaf het bestuur van dorpen in handen van rijke vrienden en machthebbers. Deze bestuurder, de ambachtsheer, moest hier wel voor betalen en kreeg zo’n ambacht dan “in leen”.

De Tachtigjarige Oorlog
Berkel heeft ernstig geleden gedurende de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), vooral tijdens het ontzet van Leiden. Om de Spanjaarden dwars te zitten zijn diverse dijken doorgestoken en is het land onder water gezet. Op deze manier konden de Geuzen met hun schepen naar Leiden varen. De keerzijde hiervan was dat het omringende land niet meer gebruikt kon worden voor landbouw of veeteelt, waardoor de Berkelse bevolking nog jarenlang honger en armoede heeft geleden.

De Reformatie
Ook de Reformatie is aan Berkel en Rodenrijs niet voorbijgegaan. Het kerkgebouw ging over naar de Gereformeerden en de katholieken hadden lange tijd geen rechten meer. Desondanks bleef het dorpsbestuur nog lang in katholieke handen en vindingrijkheid maakte dat deze groep in stand bleef en zelfs groeide. Rond 1640 werd een huis als schuilkerk ingericht en rond 1725 besloot men een echt kerkje te bouwen. In 1865 werd de eerste steen gelegd van het huidige RK kerkgebouw. Intussen had ook de Remonstrantse Gemeente een eigen kerk in de Kerkstraat, waar tot 1862 is gepreekt. De Dorpskerk was in 1732 zo vervallen geraakt dat niemand er meer in durfde. De kerk werd daarom afgebroken en vervangen door het thans nog bestaande gebouw. De toren en het koor bleven tijdens de sloop behouden maar het koor is in 1948 gesloopt, zodat de toren nu het oudste gebouw in het dorp is.

Turfsteken
In de 15e eeuw  was men begonnen met turfsteken omdat het steeds moeilijker werd om het drassige land voor veeteelt en akkerbouw te gebruiken. Bovendien leverde turf meer geld op voor de grondeigenaren. De vraag naar turf als brandstof steeg niet alleen door de bevolkingsgroei, maar ook door de aanwezigheid van brouwerijen in het naburige Delft en Rotterdam. Door het baggeren met een beugel kon ook dieper gelegen turf worden gestoken en veranderde het land in grote waterplassen. Dit leidde op den duur tot grote gevaren: wegen kalfden af en spoelden weg, maar ook epidemieën konden zich sneller ontwikkelen, wat in de buurdorpen Bergschenhoek en Bleiswijk ook gebeurde. Berkel en Rodenrijs was een lintdorp geworden: een lint van bebouwing omgeven door water. Toen nagenoeg alle veen was afgegraven, viel daarmee de bron van inkomsten weg en de bevolking verarmde.

Droogmakerij
In 1776 was de situatie onhoudbaar geworden en begon men van hogerhand middels watermolens met de droogmaking van de Noord-, Zuid- en Westpolder. In de 19e eeuw zijn met behulp van stoomgemalen in tien jaar tijd de laatste veenplassen drooggemalen: de Nieuwe Rodenrijse Droogmakerij (1844-1848), de Oostmeerpolder (1848), de Bergboezem (1854) en de Polder Oude Leede (1855). De bevolking groeide weer en de welvaart nam toe. De tuinbouw langs de Berkelse vaarten ontwikkelde zich razendsnel en werd de toekomst van Berkel en Rodenrijs. Berkelse tuinders richtte in 1904 de Berkelse Groenteveiling op.

Vinex en groei
Door de aanwijzing van Berkel en Rodenrijs in de jaren negentig tot groeigemeente ('Vinex-gemeente'), is het dorp snel gegroeid van 5.700 in 1950 tot een huidig inwonertal van ca. 22.000. (© Historische Vereniging Berkel en Rodenrijs. Op de site van deze vereniging vindt u nog veel meer informatie over de geschiedenis van het dorp en de voormalige gemeente.)

Bezienswaardigheden
- Onze Lieve Vrouwe Geboortekerk.
- NH Dorpskerk.
- Molen De Valk.
- Sluisje.
- Sluiswachtershuisje.
- Dorpspomp bij de NH Dorpskerk.
- De boerderij van Koot (Laan van Koot 5) is de enige bewaard gebleven 17e-eeuwse boerderij in de gemeente Lansingerland.
- Boerderij van Olsthoorn (Rodenrijseweg 54).
- Hoge Huis (Noordeindseweg).
- Wolstalletje (Nieuwstraat).
- 18e-eeuwse smederij (Herenstraat 26) met authentiek interieur.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Berkel en Rodenrijs (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en tweedehands boeken over Berkel en Rodenrijs (online te bestellen).

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)