Berg (en Terblijt)

Status
- Berg is een dorp in de gemeente Valkenburg aan de Geul. T/m 1981 gemeente Berg en Terblijt.
- Wapen van de voormalige gemeente Berg en Terblijt.
- Onder het dorp Berg vallen ook de buurtschappen Terblijt, Geulhem en Vilt.
- T/m 1981 was er dus sprake van een gemeente "Berg en Terblijt". Kennelijk om de herinnering daaraan levend te houden, staat er een wit plaatsnaambord "Berg en Terblijt" vóór het blauwe plaatsnaambord Berg, als u vanuit Maastricht Berg nadert.

Naam
Naamgeving
Wij hebben het dorp Berg hier vermeld als "Berg (en Terblijt)", om het te onderscheiden van het eveneens Limburgse Berg aan de Maas, maar vooral ook omdat het postcodeboek alleen de plaatsnaam "Berg en Terblijt" kent, waar bovendien de buurtschappen Geulhem en Vilt in zijn begrepen.
In de praktijk bestaat er helemaal geen plaats Berg en Terblijt, maar is er sprake van het dorp Berg met de bijbehorende buurtschappen Terblijt, Geulhem en Vilt, die alle zijn voorzien van officiële blauwe plaatsnaamborden. Helaas heeft de toenmalige gemeente Berg en Terblijt niet de moeite genomen om ook voor de postadressen de gemeente in deze vier kernen te splitsen.
Oudere vermeldingen
1139 Berga, 1212 Berge, 1274 Berge iuxta Traiectum, 1631 Berg.
Naamsverklaring
- Betekent letterlijk bij of op de berg ´heuvel´. Berg is gelegen op een heuveltop.
- “Niet ver van den westelijken rand van het gebergte, hetwelk als een amphitheater, het Wijkerveld, en de geheele vlakte besluit, van welke ligging het dorp dan ook zijnen naam ontleent.” (3084)

Ligging
Berg en Terblijt ligt O van Maastricht(-Scharn), aan de Rijksweg van Maastricht naar Valkenburg.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Berg en Terblijt 146 huizen met 764 inwoners, verdeeld in dorp Berg 65/314 (= huizen/inwoners), de buurtschappen Terblijt 27/130, Vilt 25/164, Valkenburgerpoort 16/95 en Geulem (ged.) 11/45 en de panden Aan den Koeweg 1/6 en Aan den Rasberg 1/10.
- Grenscorrecties:
per 1 oktober 1940 naar Valkenburg: 60 hectare met 414 inwoners (Valkenburgerpoort / De Plenkert / Grendelplein);
per 1 oktober 1940 van Houthem: 13 hectare met 15 huizen en 79 inwoners. Dit betrof een aan Vilt grenzend gebied, genaamd Houthemerberg. Dit gebied strekte zich uit vanaf de Geul tot aan de Rijksweg te Vilt. De verbindingsweg naar de Geul, thans Geulgracht geheten, droeg tot 1940 de naam Lijkweg. Het was de weg waarlangs de lijken via Koningswinkelbrug over de Geul, Klaterstraat en St. Gerlach naar de RK kerk en begraafplaats te Houthem werden gedragen, om aldaar ter aarde te worden besteld. Dat was een behoorlijk lange wandeling. (3307)
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Berg en Terblijt opgeheven en opgegaan in de gemeente Valkenburg aan de Geul met 745 hectare en 4.336 inwoners.
- Tegenwoordig heeft de postale woonplaats Berg en Terblijt ca. 1.800 huizen met ca. 4.500 inwoners, waarvan 950 in Vilt en 180 in Terblijt.

Geschiedenis
Reeds vóór de Romeinse tijd, omstreeks 4000 jaar v. Chr., was er bewoning in Berg, wat door archeologische vondsten (onder meer aarden urnen op de Rasberg, vuurstenen wapens in het Bronsdal en koperen bijlen te Vilt) wordt bewezen. Berg lag zeer gunstig voor bewoning; er was vruchtbare grond, een rivier (drinkwater) in de nabijheid en men was, gezien de hoogteligging, gevrijwaard van overstromingen.
Uit de Romeinse tijd zijn ook bewoningsresten gevonden, terwijl ook benamingen uit die periode aanwijsbaar zijn. Op de Wyperse Heide bijvoorbeeld is een Belgo-Romeinse begraafplaats: wypers betekent van de galg. In de Romeinse tijd werd de galg vaak op de begraafplaats gezet. Men kon de gehangene dan meteen verbranden en ter aarde begraven.

De (land)weg naar Bemelen draagt de naam 'Haagwilder', wat ook op een Romeinse bebouwingsplaats duidt. Deze weg zou onderdeel uitmaken van een Romeinse noord-zuid verbinding, komende vanaf de Putweg te Vroenhof, de Mussenput te Geulhem en leidende naar Bakkenbosch te Cadier en Keer. Dat een andere Romeinse (leger)weg, de Heerbaan van Boulogne over Tongeren en Maastricht naar Keulen via Berg heeft gelopen, wordt algemeen aanvaard, en zelfs met de Peutingerkaart uit de 4e eeuw aangetoond. Over de exacte ligging zijn de geleerden het niet altijd eens; dat de heerbaan via de Konijnsgracht (volgens sommigen een verbastering van Koningsgracht [via regia]) en niet via de Cauberg naar Valkenburg verder liep, is echter algemeen aanvaard.

De omgeving de Schone Poel duidt op bewoning in de Frankische tijd. Hier ligt de oudste kern van Berg, waar zich ook het oude RK kerkgebouw (gesloopt in 1955) bevond. Bij een Frankische nederzetting (ca. 600 n. Chr.) ligt meestal een drinkpoel in het midden van een driehoek. De boerderijen liggen langs de zijkanten van de driehoek, terwijl vanuit de drie hoeken wegen lopen naar de velden en weilanden. In de ochtend wordt het vee vanuit de stallen naar de poel gedreven om te drinken, waarna de koeherder de beesten via een van de uitwegen naar de graslanden brengt en 's avonds weer terug voert. Ter wille van de mest voor de akkers en de veiligheid moest het vee immers 's nachts in de stallen blijven.

Berg was reeds in 1139 een van de banken van het St. Servaaskapittel te Maastricht en bleef dat tot 1796. Dit hield in dat dit Kapittel als Heer van de heerlijkheid Berg de heerlijke rechten kon uitoefenen, zoals het cijnsrecht (belasting heffen), het recht van justitie, het jacht-, bos- en visrecht. Het Kapittel benoemde ook de leden van de schepenbank, die namens haar het bestuur en de rechtspraak uitoefenden. De godsdienst was Rooms-Katholiek en bleef dat ook nadat Berg ingevolge het Partagetractaat van 1661 (als uitvloeisel van de Vrede van Munster van 1648) tot Staats gebied was verklaard. De protestantse Staten Generaal van de Republiek der Verenigde Nederlanden hadden dan wel de rechtsmacht van de katholieke koning van Spanje overgenomen, maar zagen ervan af in de elf Banken van St. Servaas de protestantse godsdienst in te voeren. Evenmin eisten zij dat schout en schepenen protestant moesten zijn. Mogelijk dat deze handelwijze mede werd ingegeven door het feit dat nauwelijks benoembare lieden van het "waarachtige (protestantse) geloof" in deze regio te vinden waren…

Berg en Terblijt was een gemeente van voornamelijk landbouwers. Door het zagen van mergelblokken voor het bouwen van boerderijen, kerken, huizen en dergelijke, het kalkbranden en het gebruik van mergel als meststof waren er ook andere inkomensbronnen. Het werk in de mergelgroeven was zwaar en leverde slechts een hongerloontje op.

De gemeente Valkenburg had op haar grondgebied in de 19e eeuw geen mergelgroeven liggen, wat je vandaag de dag bij het betreden van bijvoorbeeld de fameuze Gemeentegrot (tijdens de Kerstmarkt of bij een normale bezichtiging, te voet of per treintje) niet zal willen geloven. In 1880 stond de gemeente Berg en Terblijt het alleenrecht van de mergelexploitatie aan de voet van de Cauberg af aan de gemeente Valkenburg. (3307)

Bezienswaardigheden
- Berg heeft 12 rijksmonumenten.
- HH Monulphus en Gondulphuskerk.
- Geulhemmergroeve en rotswoningen.
- Kasteel Geulzicht.

Jaarlijkse evenementen
- Wandelvereniging Vilt (tel. 043-6040885 / 6040585) organiseert door het jaar heen diverse sportieve en recreatieve wandeltochten, die allemaal starten bij café-zaal Noben. Het betreft:
Lentetocht (op een zondag begin april) over 5, 10, 15, 20, 30 of 40 km;
Culinaire Wandeltocht De Foekepöt (op een zondag eind april);
Heuvelland Vierdaagse (begin augustus) over 14, 28 of 42 km. Tijdens het evenement is er muziek met diverse attracties op het start- en finishterrein;
Geuldalmarathon (op een zaterdag begin oktober) over 21 of 42 km;
Kersttocht (op een zondag eind december) over 7, 14 of 21 km.
- De Geuldalloop  (hardloopwedstrijd op een zondag in mei) is 10,8 km lang en loopt met veel hoogteverschillen door de bossen en heuvels van het Geuldal. Vertrek en finish bij het sportcomplex van VV Berg ’28, Mariamunster. Nadere informatie op tel. 043-6041174.
- Country Music Festival (op een zondag in augustus) op het feestterrein bij café-zaal Noben. Nadere informatie bij de heer Bonfrere, tel. 043-3215256.
- Popfestival Gulpener Revival Night (op een zaterdag eind augustus) vindt plaats op het feestterrein van café-zaal Noben. Het wordt georganiseerd, door de Stichting Projecten Junior Kamer Mergelland (tel. 043-3659312). De opbrengst is voor goede doelen. Er zijn per evenement circa 2.000 kaarten beschikbaar.

Natuur en recreatie
- Natuurgebied Bergse Heide / Ingendael.

Overnachten
- Hotels in Berg en Terblijt en omgeving (online te boeken).
- Vakantiehuizen in de omgeving van Berg en Terblijt (online te boeken).

Literatuur
- V.Th.J. Claessens, A.H.H. Houben en H.L. Raeven, Berg en Terblijt, van twee heerlijkheden naar één gemeente. 512 pag. Uitg. gemeente Berg en Terblijt, 1981. ISBN 90-6190-0182. Dit boek is op verzoek van de gemeente Berg en Terblijt geschreven ter gelegenheid van de opheffing van de gemeente per 1 januari 1982.