Alphen NB

Status
- Alphen is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Alphen-Chaam.Het was een zelfstandige gemeente t/m 1809. In 1810 over naar gemeente Alphen en Riel, waar het de hoofdplaats van was. In 1997 over naar gemeente Alphen-Chaam, waar het eveneens de hoofdplaats van is.
- Onder het dorp Alphen vallen ook de buurtschappen Alphen-Oosterwijk, Boshoven, Boslust, Druisdijk, Goedentijd, Hondseind, Kwaalburg, Looneind, Het Sas, Terover, Venweg en 't Zand.

Naam
Naamsverklaring
Verklaard als samenstelling van heem ‘woonplaats' en alf, mogelijk een riviernaam, vergelijk de waternaam Elbe. Alternatief kan men denken aan verwantschap met alben ‘lichtgekleurde klei' en alv ‘kalkhoudend zand (onder humusdek)'. Anderen zien in het eerste deel alf ‘elf' (= aardgeest). (1362)
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Alphen Struivelaand. Carnavalsvereniging De Struivenbakkers.

Ligging
Alphen ligt ZO van Breda, ZW van Tilburg en Goirle, N van Baarle-Nassau.

Statistische gegevens
- In 1840 had de (in 1810 opgerichte) gemeente Alphen en Riel 271 huizen met 1.791 inwoners, verdeeld in dorp Alphen 70/431 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Terover 44/308, Kwaalburg 23/251, Bosschoven 15/99, Oosterwijk 38/198, Druisdijk 5/31 en Vijfhuizen 5/34, en dorp Riel 33/202 met de buurtschappen Brakel 17/109 en Zandeind 21/128. De gemeente Alphen en Riel omvatte verder de buurtschappen Goedentijd (ook de naam Kerk-en-GoedenTijd komt in de 19e eeuw voor) en Kerkeind.
- In 1996, vlak voor haar opheffing, had de gemeente Alphen en Riel 2.300 huizen en 6.300 inwoners. De oppervlakte was 5.654 hectare.
- De gemeente Alphen en Riel is per 1 januari 1997 opgeheven en als volgt opgesplitst:
naar Alphen-Chaam: 3.980 hectare met 1.387 huizen en 3.857 inwoners (betreft de kern Alphen met de bijbehorende buurtschappen);
naar Goirle: 1.602 hectare met 864 huizen en 2.432 inwoners (betreft de kern Riel met de bijbehorende buurtschappen);
naar Tilburg: 72 hectare onbewoond gebied.
- Tegenwoordig heeft het dorp Alphen inclusief de buurtschappen ca. 1.600 huizen met ca. 4.000 inwoners.

Geschiedenis
Alphen is gelegen op een dekzandrug, die zich uitstrekt van zuid naar noord, aan de oostzijde begrensd door het dal van de Leij (Donge) en aan de westzijde aflopend naar de lage gronden in het stroomgebied van de Mark. In de prehistorie en de eerste eeuwen van onze jaartelling boden dergelijke relatief hooggelegen gebieden de beste mogelijkheden tot bewoning. Op het grondgebied van Alphen zijn dan ook talrijke en belangrijke vondsten en sporen aangetroffen uit de prehistorie, de Romeinse en de Merovingische tijd.

Alphen mag zich rekenen tot de vroegst bewoonde gebieden binnen het Land van Breda. De oudste geschiedenis van Alphen is direct verbonden aan die van de abdij van Echternach. Deze abdij werd in 739 door bisschop Willibrord begiftigd met onder meer goederen en rechten gelegen te Alphen, die hem in 709 waren geschonken door de Frankische grootgrondbezitter Aengilbertus. Daardoor heeft de abdij hier gedurende enkele eeuwen zowel de wereldlijke als de kerkelijke macht uitgeoefend. Als territoriale begrenzing van dit machtsgebied zullen de grenzen van de parochie gegolden hebben. Die parochie omvatte een beduidend groter oppervlak dan het huidige Alphen, want ook Chaam en Riel behoorden ertoe. De abdij van Echternach droeg de nalatenschap in de 12e eeuw over aan de abdij van Tongerlo. (21, 1998)

In Alphen lag ooit de commanderij Ter Brake. Het was, voor zover bekend, de enige commanderij van de Tempelieren op het grondgebied van het huidige Nederland. Het zou ook de meest noordelijk gelegen commanderij van de orde zijn geweest. Meerdere uit de middeleeuwen stammende documenten getuigen van haar bestaan.

Met name aan de oostzijde van Alphen is het een en al prehistorisch archief. Dat daar vroege bewoning is geweest en in Chaam niet, is niet verwonderlijk. Alphen lag en ligt op een hoge zandrug, alles verder in westelijke richting was duizend jaar geleden en vroeger een moeras. Alphen bestond in de 19e eeuw uit een vrij dichte kern van vooral niet-agrarische bebouwing rondom de middeleeuwse kerk. Het merendeel van de boeren woonde in de buurtschappen eromheen.

De gemeente Alphen en Riel was samengesteld uit een deel der Baronie van Breda (Alphen) en een deel der Meijerij van ‘s-Hertogenbosch (Riel). De gemeente is in 1810 ontstaan uit de gemeenten Alphen en Riel (en in 1997 is zij weer gesplitst: Alphen naar de nieuwe gemeente Alphen-Chaam en Riel naar de gemeente Goirle). Het hoofdmiddel van bestaan was de landbouw. In de 19e eeuw ontwikkelde zich enige nijverheid in de vorm van leerlooierijen. Van deze industrie is de meeste bedrijvigheid weer verdwenen.

Meer weten?
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van de kernen van de voomalige gemeente Alphen en Riel, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Heemkundekring Carel de Roy.
- Inventaris van de archieven van de voormalige gemeente Alphen en Riel.

Bezienswaardigheden
- Willibrorduskerk.
- Het Andreaskruis aan de Stationsstraat is een monumentje ter herinnering aan het station dat hier lag aan de spoorlijn Tilburg-Turnhout.
- Dorpspomp.
- RK begraafplaats Molenstraat.
- Oorlogsmonument.
- Veldkapelletjes aan de Sint Janstraat en de Chaamseweg.
- Brabants herenhuis uit circa 1700 (Heuvelstraat 2, thans café), met oude muurankers en handgesmede trekbel.
- Molenstraat 6 is een oude dorpswoning van het ‘Dordtse type', met voorgevel uit 1614-1619, de rest van het huis is ouder.

Musea
- Oudheidkundig Streekmuseum Alphen is gevestigd in het voormalige hervormde kerkje.

Jaarlijkse evenementen
- SGW Alphen-Chaam (paardensport) op 2 zondagen eind maart.
- Wielerronde Alphen (3e zaterdag in juni).
- Jaarmarkt (begin juli).
- Het Tractorpulling Festival (weekend begin augustus) heeft een deelnemersveld van zo'n 200 tractoren, onderverdeeld in de standaardklasse, prostock en specials.
- Op de Boerendag (augustus) kunt u onder meer een collectie oude tractoren bewonderen.
- Kermis (4e zondag/maandag/dinsdag van september en de daaraan voorafgaande zaterdag).

Natuur en recreatie
- Landgoed De Hoevens.
- De Alphense Bergen, W van Alphen, W van Kwaalburg, Z van de Chaamseweg, is een bosgebied met een oppervlake van ca. 200 ha. Het maakt deel uit van de Boswachterij Chaam en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. De Alphense Bergen bestaat uit naaldbossen op stuifzand.
- Dagrecreatieplas 't Zand (in buurtschap 't Zand) biedt mogelijkheden voor zwemmen, zonnen en surfen. Het grote boscomplex eromheen wordt ontsloten door vier gemarkeerde wandelroutes.
- Markt aan de Willibrordstraat, woensdag 9-12 uur.
- Koopavond: vrijdag.

Literatuur
- In 2010 is verschenen, in de reeks dorpsmonographieën van de Baronie, het deel "Veldnamen van Alphen" (auteur Chr. Buiks, 2 delen, 464 blz.) Na een inleiding waarin archeologie, oppervlaktematen, landbouw etc. kort worden besproken, volgt de naamlijst. De namen zijn alfabetisch per gehucht gerangschikt. De publicatie is verkrijgbaar bij de heemkundekring (zie bij Geschiedenis).

Foto's
- Fotoreportage van Alphen NB van Kees Wittenbols, met onderaan de pagina recente krantenartikelen over Alphen NB.

Links
- Beschrijving van Alphen NB uit 1774.

1. 1. Citekey not found